साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशेष- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमि- त्वादर्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादि- मुख्यार्थे वाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति। जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । स्व- मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वे वावस्तस्यैव विशेषणान्त- ररूपेण बोध इतीयमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहि ' इत्यमरः । चमूरुमृगविशेषः । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्य पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदलाङ्गत्वमवगन्तव्यम् । आदिना ह्रस्वत्वकर्कशत्वयोर्ग्रहणम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदलीत्यादिव्या- प्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषस्यैवात्र विवक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय- श्चेति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वत्रैव मुख्यार्थस्याभेद एवान्वयः। एवं च कदल्यातिशीता करभोऽतिह्रस्व करिराजकरोऽतिकर्कश इति हेतोश्चमूरू- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कद- ल्यादौ सादृश्यं संभाव्यते तदतिशैत्यादिनापहृतमिति सुतरां भुवनत्रितये तुल्यं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः । १. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोगिनि लक्ष्यतावच्छेदके संक्रमितमाश्रयत्वेन परिणतं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ २. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ १. 'अविवक्षित-' इत्यादिः '-तिरस्कृतवाच्येत्यार्थो ।' इत्यन्तं पाठो ग-पुस्तके नास्ति