साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

न्दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशत- दर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः । 'कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइँ सव्वणं अहरं । सभमरपउमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एहिं ॥' इति सखीतत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तस्मान्नाभिधेय एव व्यङ्ग्यः । मुपपादयति—पूर्वेति । वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोः प्रतीतिपौर्वापर्येण कालभेदः । श्रयभेदमुपपादयति—शब्देति । वाच्यस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्दमात्रसंबन्धि- त्वेन व्यङ्ग्यस्य शब्दादिसंबन्धित्वेन तयोराश्रयभेदः । तदेकदेशेति । शब्दे- कदेशेत्यर्थः । स च प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गादिरूपः । तदर्थेति । शब्दार्थेत्यर्थः । विषयभेदमुपपादयति—कस्स वेति । 'कस्य वा न भवति रोषः पश्यत प्रियायाः सव्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्रायिनि वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥' इति संस्कृतम् । उपनायकदष्टाधरां सखीं तर्जयन्तं कान्तं प्रतारयन्त्याः सख्या उक्ति- रियमिति । सभ्रमरेति । सभ्रमरपद्माघ्राणे निवारितापि तत्कारिणी, तत्सद्यो- ऽग्निः । तथा सहस्व भर्तुस्तर्जनं भ्रमरदंशनजन्यव्रणवेदनां च । अत्र वाच्या- र्थबोधे सखी उद्देश्या, भ्रमरेणास्या अधरो दष्टो न पुनरुपकान्तेनेति व्यङ्ग्यार्थबोधे कान्त उद्देश्य इति विषयभेदः । नचैतावता कान्तेन चोभयबोध- र्भवतीति न बोद्धृभेदः । उपसंहरति—तस्मादिति । नैव व्यङ्ग्य इत्य- न्वयः ॥ व्यङ्ग्यान्तरबोधे यथा तथास्तु रसादिबोधस्तु व्यञ्जनावृत्त्यङ्गीकारमन्तरेण

1. कस्स वेति । कस्य वेति जनोक्त्यालोकोक्तिः । सभ्रमरपद्माघ्राणशीले । शीलं हि व्यर्थ- देशैरपि वारयितुं न शक्यम्। सहस्वेदानीम् । उपात्तस्योपभोगस्येत्यर्थः । अत्रायं भावः— कश्चिदविनीता कुतश्चिदुपपतेर्दष्टाधरा तत्सविधमविधाने भर्तारि तन्मन्युगोपाय कान्तमेव त्प्रियादिश्यन्त्या सख्याऽज्ञानात्परापराधोपलक्ष्यते। सहस्वेदानीमिति दाक्ष्यनन्दिन्दर्दी- देशयन्। भर्तृविषयं तु सूपराधो नान्योत्पाद्येयमानं व्यञ्जयन् । मन्त्रा च निजदंशेन तत्कृतसन्धमान्द्या समन्विदरङ्गित्वातिविवेचित्त्वोपविषय बान्धिस्वभावेन प्रथा- तनं व्यङ्ग्यम् । तत्सख्या च तदुपालम्भसद्विदन्द्रप्रकृष्टा मौग्ध्यनातिप्रौढत्वाननं द्वि- राधा इति ह्युपदिशति सहन्दिष्यं व्यङ्ग्यम् । सखीमध्ये इयमुत्कृष्टनात्मीति नय- नात्मनि ग्रहीतुं न युक्तम्, प्रत्युतार्थं दृष्टवतः, प्रत्युत शेतेऽस्मानीति सखीविषयं दैवगपत्वाप्यान्तव्यङ्ग्यम् । इयमेव तव प्राङ्मुग्धाहि इत्याहन्त्यर्थं रङ्गिना पुनः यदरदनदंशननिमित्तं विधेय इति गर्वं, ईदृशसुहृज्जनसमीपने स्वाङ्गम्। एवं मन्त्रेन्द्र- तृकमेवे सर्वैरुपदरणतमं सहस्यदित्यनेनोपदिश्यते व्यङ्ग्यमिति लोचनकाराः ॥