साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२६२ साहित्यदर्पणे नानुमानं रसादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षमम् । आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥ ४ ॥ व्यक्तिविवेककारेण हि—'१यापि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्भावितुमर्हति । विभावाद्यनुभावव्यभिचारिप्रतीति- रसादिप्रतीतेः साधनमिष्यते' ते हि रत्यादीना भावानां कारण... सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्निष्पादयन्ति, त एव च... संवेदनं प्रत्यक्षम्, ज्ञातता प्रकटता, इति । भट्टमते—नीलादौ ज्ञाते हि र... तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिकमते—नील- ज्ञाने जाते 'नीलमहं जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत एव । फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरभेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । गङ्गा- पदात्प्रतीयमानस्य पावनत्वादेस्तीरे वैशिष्ट्यासम्भवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनर्जल- पेक्षया समीपत्तीरे पावनत्वाद्यतिशय सम्भवति स एव गङ्गापदेनप्रत्याय्यत इति संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्वं च नास्ती- त्यत्र ग्रन्थकृता 'पावनत्वाद्यतिशयेन लक्षणीयेन संबन्ध' इत्यादि काव्य- प्रकाशोक्तापि नोक्ता । तयो संबन्धसत्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहार्यज्ञा- नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्याद्यनुमानं तत्तदनुमानोद्बोधि- तया सामाजिकाना वासनारूपप्रत्यासत्त्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस इति श्रीशङ्कुममतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मत दूषयति—नानुमानमिति । अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषग्रस्तत्वेन रसादिबुद्धे संस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मत दूषयति—स्मृति- रिति । अत्रापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मत दूषयितु परिष्करोति—व्यक्तिवि- वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । यापीति । अनुमाने इति । अनुमितावेव । एवकारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यवोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विभावादिप्रतीतेर्व्याप्तिज्ञानत्वाभावान्न तज्जन्यरसानुप्रतीतेरनुमितित्वम्, अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयति इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्द्रेन्धनादि यथा धूमादिव्याप्यं वह्न्यादिकार्यं धूमादि वह्न्यादिव्याप्यम्, तथा रत्यादे कारण विभाव, कार्य- नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्त्यादीन् अनुमापयन्त इति । सम्य- यक्व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीनां कार...

1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस्य ध्वनेरनु- मितावन्तर्भावं कर्तुं व्यक्तिविवेको निरमायि । तथा चोक्तम्—'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्व- लस्यैव ध्वने. प्रकाशितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचन्' ॥ १ ग पुस्तके तु 'व्यक्ति-' इत्यादि ' -लिङ्गिनो ज्ञानम्' इत्यन्त संदर्भों नास्ति