साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भारतं द्वापरान्तेऽभूद्वार्तयेति विमोहिताः । केचिदेतां मृषा तेषां कालसंख्यां प्रचक्रिरे ॥' इत्यन्यथा परिणतां महामल्लचणकचमूनोः कल्हणस्य कृतिमुपेक्ष्यात्रायं भ्रष्ट- नृपावलौ ६५३ एतावन्ति वर्षाणि संकल्य ३१७९ एतावदेव सर्वसमत्या कलि- गतं (कलियुगसंवत्) शकारम्भसमये मन्तव्यम् । एवमप्यत्र नीलमुनिरात्मन काश्मीरिकपुराणमतं न जहातीति परीक्षणीयम् । इत्थंच पूर्वदत्तसंहितावाक्ये युधिष्ठिर इत्यत्र लक्षणया कस्मिंश्चित्तत्संताने नृपतौ पृथ्वीं शासतीत्युन्नेयम् । किंवा, यथार्थानुगार्थे 'गोद्रिष्टृगाइत्रियुतः' इति पाठश्च स्यादिति संक्षेपः ॥ अथात्र किंचिदैतिहासिकदृष्ट्यापि विविच्यते—राज्ञः शांतनोर्गङ्गानो गाङ्गेयो भीष्मो जज्ञे (म. भा. आदिप. १०० अ.) । कृपे पराशरात् सत्यवत्यां पारा- शर्यो व्यासः कानीनश्च (म. भा. आदिप. १०५ अ.) शांतनुर्विवाहितायां सत्यवत्यां चित्राङ्गदविचित्रवीर्यौ जनयामास । तत्र विचित्रवीर्योऽम्बिकाम्ब- लिके काशिराजसुते उपयेमे । ततश्च— 'ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिः । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्मणा समगृह्यत ॥ सुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैः । जगामास्तमिवादित्यः (म. भा. आदि प. १०२ अ) । मातुः सत्यवत्या आज्ञया पाराशर्यो विचित्रवी- र्यस्य क्षेत्रेऽम्बिकायां धृतराष्ट्रं तथाम्बालिकायां पाण्डुमुत्पादयामास (म. भा. आदिप. १०६ अ.) । पाण्डोर्युधिष्ठिरादयः (म. भा. आदिप. १२३ अ.) तत्रा- र्जुनाद् अभिमन्युः, अभिमन्योः परीक्षित्, परीक्षितो जनमेजयश्च । एवमर्जुन- स्य प्रपौत्रो जनमेजयः, येन पृष्टः पाराशर्यो महाभारतं (जगौ) चक्रे (म. भा. आदि- प. १ अ.) । हरिवंशेऽपि राज्ञो जनमेजयस्य वयः ३६ वर्षाणि बभूवेति, तदा— 'आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिकोऽभवत् (८०) रणे पर्यचरद् द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ।' (म. भा. द्रोणप. १२५ अ. ७२ श्लो.) इत्यनेन, तथा— 'वयः प्राप्य परीक्षित्तु दैवमन्वगमत्परम् । ६३ । शृङ्गारशृङ्गताम्भूयः सर्वशास्त्रमुपागमत् । विदित्वा परमात्मानमपि क्षत्रधर्ममते स्थितः । ६४ । षष्टिं (६०) वर्षाणि धर्मात्मा वसुधां पर्यपालयत् ।' (म. भा. सौप्तिकप. ९६ अ.) इति वासुदेववचनेन ८०+६०+३६=१७६ एतावतो वर्षाणि भारत-सङ्ग्रामस्य महाभारतोक्तेर्भवेयुः सुस्पष्टम् । अतः द्रौणिना कृतस्य उपनिषद्ग्रन्थस्य तु — 'चत्वारि चैव संवत्सरसहस्राणि विनिर्दिशेत् । शतत्रयं तथा चैवमेतावन्तोऽब्दसंख्यया ।' (म. भा. सौप्तिक ३ अ.) इत्यनेनापि ३३०० वर्षाणि गतानि ...