साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

वर्षाणां द्वादशशती षष्टिः षड्भिश्च संयुता । भूभुजां कालसंख्यायां तद्द्वापञ्चाशतो मता ॥' इत्ययं द्वापञ्चाशतो राज्ञा काल = १२६६ स च न सवदति । एतदुक्तं भवति- यदि नाम प्रकृतोपयुक्ता सप्तर्षीणां गतिर्नोपलभ्यते, तर्हि तया युधिष्ठिरकालानिर्ण- योऽशक्यः । अत्र सिद्धान्ततत्वविवेके कमलाकरभट्टाः । 'अद्यापि कैरपि नरैर्गतिराश्चर्य्य- रूपा न या च कथिता किल संहितासु । तत्काव्यमेव हि पुराणवदत्र तज्ज्ञा- स्तेनैव तत्त्वविषयं गदितुं प्रवृत्ताः ॥" ( भग्रह. ३१ ) इत्यादि निर्णयन्ति । तथा सिद्धान्तदर्पणे चन्द्रशेखराचार्या अपि- 'सप्तर्षीणां ध्रुवः प्राग्भिनौकः संचारसंभवात् । तथाप्यनुभवात्तेषां व्यवस्था क्रियतेऽधुना ॥ पूर्वार्ग्रं शकटाकारमुदक्स्थमुडुसप्तकम्। सप्तर्षिमण्डलं प्रोक्तं व्यक्तं विश्वनमस्कृतम् ॥ तत्पूर्वोत्तररेखाग्रे मरीचिः पश्चिमे ततः । वसिष्ठोऽरुन्धतीयुक्तस्तत्पश्चादङ्गिराः स्थितः ॥ तत्पश्चाच्चतुरस्रस्य शम्भुदिक्स्थशिरस्य तु । पुलस्त्यो दक्षिणे तस्य पश्चिमे पुलहः स्थितः ॥ क्रतुस्तदुत्तरस्थानस्तत्रोक्तौ पुलहक्रतू । ध्रुवसूत्रेण यल्लग्नौ तद्दक्षस्या महर्षयः ॥ कथ्यन्ते सांप्रतं (४९७०) सिंहे भूभुजां (२१) शान्तगौ हि तौ। कालांशैस्त्रिंशकैः १३ प्राच्यां पुलस्त्यो वर्तते ततः ॥ तनम्रैः सार्धकैः (५.) रात्रिरङ्गिरा नवमि(९)स्ततः ॥ ततोऽष्टाभि(८) र्वसिष्ठोऽस्मान्मरीचिर्वर्ततेऽष्टभिः(८) ॥' इत्येवमादि संक्षेपसूक्त्यान्ते- 'प्रत्यक्षं प्राग्गतिः प्रोक्ता पुराणैरप्यितिनिश्चिकाः । तेषां नो निश्चिता पूर्वानुभवादद्दर्शनान्मया ॥' इत्युपसंहृतम् । एतेन स्वयंदर्शनाभावात् ६५३ एतावत्कालसङ्ख्यानं तदानीं प्रमाणीकृतमेव । ततो हि कवेः ४० वर्षानन्तरमेव ६५३ वर्षानन्तरमपि प्रमाणसङ्ख्यानैव दत्त एव सूर्यांशकवत् ( लौकिकसंवत् ) इव कलियुगसंवत् ( यु- धिष्ठिरस्य राज्यारम्भसमये ) इत्येवं कथनम्पि अप्रमेयमेव । नहि ३१७५- २५२२=६५३ एतावत्संवत्सरेण धर्मराज्यारूढवत्सतायाउद्य, वा भारतसंग्रामस्य, सिद्धिश्चाशक्यैव, वा सप्तर्षिसमानकालस्य सङ्कलनैर्वाऽशक्यस्य युधिष्ठि- रस्य राजगद्द्यध्यारोहणसंवत्सरज्ञानं बोद्धेभ्यः प्र चक्रते । तस्मात्-