साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२३ भूमिका । न्यायादपेतं विषमं विसंधि शब्दच्युतं वै दशकाव्यदोषाः ॥* ( १६ अ. ८४ श्लो.) श्लेषः प्रसादः समता समाधि- र्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यर्थगुणा दशैते ॥* ( १६ अ ९२ श्लो. ) इत्येव दश दोषानपवदन्तो गुणा उद्दिष्टा यथोद्देशं लक्षिताश्च । एत एव काव्या- लंकारसूत्रे—'ओजःप्रसादश्लेषसमतासमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारतार्थव्यक्तिशान्तयो बन्धगुणा' ( २ अधिकरण १ अध्या ४ सू ) इति वामनेनोक्ता 'मा- धुर्याजःप्रसादख्यास्त्रयो न पुनर्दश इति प्रकाशकारादिभिः प्रद्युम्न व्यपदे- शृन्निर्माणरीत्या स्थापिताश्चेति । परमेते (दश गुणा ) वामनात प्राग्त्वेन रसा- दितस्य दण्डिनः काव्यादर्शेऽपि सन्ति । दण्डिवामनयोर्मन्यतो गुणगणे भर- तानुसन्ध न दृश्यते । भरतेन दृष्टानां स्वातिनारदपुष्पकरैर्गद्य-ग्रन्थेषु दण्डेन दा व एतेऽक्षिप्रा वा गान्धर्वापरविद्या इति को नियमयेद् । २- 'पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः । कर्मन्दकृशाश्वाभिनि' (४।२।११०-१११) इति पाणिनिसूत्रभ्यां शिलालिक्कृशाश्वप्रणीतानां वेदाङ्गतटसूत्राणां गन्ध- र्वाणां गन्धर्वगानवेदोऽप्यनुदितप्रसरः । दण्डिनः प्राग्त्वेन टङ्कविहितो भामहस्य वाच्यादयो रं तु भरतेनोक्तो दोषगुणेश्यो दण्डिद्य एव दर्शिताः । एवं गुणग- व्यानदर्शनमभिप्रेत्य वै मन्येतो भरत सर्व इत्यापद्यन्ते सन्तो न दृश्यते सर्वे गान्धर्वनिर्मितो ज्ञेयः सर्वविज्ञानापन्न इति, विमलोदयमपि तथा गन्ध- वान्धर्वशास्त्रसम्पादनं तु प्रागभिहितमिति मन्यामहे । नाट्यशास्त्रार्थेऽप्यभिनिवेश कि व्यर्थः, प्रतिपन्नानाम् एव गान्धर्वेषु ततो नैवास्ति विचार्यते, तथैव पुनर् एषा प्रसिद्धे नानुवर्तते न पद- तदेवान्तरेण सोऽपि संगीतं कुटिलवार्ता रङ्गप्रस्थापनं, नाट्यवेदो- प्यन्याय्यम्, व्याख्यानान्तरदोषेण संगीतिकोऽपि न विशिष्यते न वृद्धानुरूपं ते व रङ्गान्तरं प्रकाशकम् । इत्येतेषामुभयविधयुक्- तेष्वपि परिणम्य विदार्य चाभ्युपपादनाय कृताश्लोकावतारोकेन दृश्य- न वैपरीत्यम् । सर्वो गुणः प्रत्युत एको नास्तीति दर्शयन्ती स्वातन्त्र्य- दुःस्थाने । गान्धर्वशास्त्रसम्पादने तु प्रागभिहितमिति मन्यामहे । इत्येवं सर्वं मन्यामहे स्वपरकीयं मतम् उद्भाव्य काव्येषु दोषाविष्कारेण गुण- रूपता प्रतिपाद्यते साहित्यविमर्शेनेति प्रतिभाति । नीचे फुटनोट—