साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२३ भूमिका । न्यायादपेतं विषमं विसंधि शब्दच्युतं वै दशकाव्यदोषाः ॥* ( १६ अ. ८४ श्लो.) श्लेषः प्रसादः समता समाधि- र्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यर्थगुणा दशैते ॥* ( १६ अ ९२ श्लो. ) इत्येव दश दोषानपवदन्तो गुणा उद्दिष्टा यथोद्देशं लक्षिताश्च । एत एव काव्या- लंकारसूत्रे—'ओजःप्रसादश्लेषसमतासमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारतार्थव्यक्तिशान्तयो बन्धगुणा' ( २ अधिकरण १ अध्या ४ सू ) इति वामनेनोक्ता 'मा- धुर्याजःप्रसादख्यास्त्रयो न पुनर्दश इति प्रकाशकारादिभिः प्रद्युम्न व्यपदे- शृन्निर्माणरीत्या स्थापिताश्चेति । परमेते (दश गुणा ) वामनात प्राग्त्वेन रसा- दितस्य दण्डिनः काव्यादर्शेऽपि सन्ति । दण्डिवामनयोर्मन्यतो गुणगणे भर- तानुसन्ध न दृश्यते । भरतेन दृष्टानां स्वातिनारदपुष्पकरैर्गद्य-ग्रन्थेषु दण्डेन दा व एतेऽक्षिप्रा वा गान्धर्वापरविद्या इति को नियमयेद् । २- 'पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः । कर्मन्दकृशाश्वाभिनि' (४।२।११०-१११) इति पाणिनिसूत्रभ्यां शिलालिक्कृशाश्वप्रणीतानां वेदाङ्गतटसूत्राणां गन्ध- र्वाणां गन्धर्वगानवेदोऽप्यनुदितप्रसरः । दण्डिनः प्राग्त्वेन टङ्कविहितो भामहस्य वाच्यादयो रं तु भरतेनोक्तो दोषगुणेश्यो दण्डिद्य एव दर्शिताः । एवं गुणग- व्यानदर्शनमभिप्रेत्य वै मन्येतो भरत सर्व इत्यापद्यन्ते सन्तो न दृश्यते सर्वे गान्धर्वनिर्मितो ज्ञेयः सर्वविज्ञानापन्न इति, विमलोदयमपि तथा गन्ध- वान्धर्वशास्त्रसम्पादनं तु प्रागभिहितमिति मन्यामहे । नाट्यशास्त्रार्थेऽप्यभिनिवेश कि व्यर्थः, प्रतिपन्नानाम् एव गान्धर्वेषु ततो नैवास्ति विचार्यते, तथैव पुनर् एषा प्रसिद्धे नानुवर्तते न पद- तदेवान्तरेण सोऽपि संगीतं कुटिलवार्ता रङ्गप्रस्थापनं, नाट्यवेदो- प्यन्याय्यम्, व्याख्यानान्तरदोषेण संगीतिकोऽपि न विशिष्यते न वृद्धानुरूपं ते व रङ्गान्तरं प्रकाशकम् । इत्येतेषामुभयविधयुक्- तेष्वपि परिणम्य विदार्य चाभ्युपपादनाय कृताश्लोकावतारोकेन दृश्य- न वैपरीत्यम् । सर्वो गुणः प्रत्युत एको नास्तीति दर्शयन्ती स्वातन्त्र्य- दुःस्थाने । गान्धर्वशास्त्रसम्पादने तु प्रागभिहितमिति मन्यामहे । इत्येवं सर्वं मन्यामहे स्वपरकीयं मतम् उद्भाव्य काव्येषु दोषाविष्कारेण गुण- रूपता प्रतिपाद्यते साहित्यविमर्शेनेति प्रतिभाति । नीचे फुटनोट—

वर्षाणां द्वादशशती षष्टिः षड्भिश्च संयुता । भूभुजां कालसंख्यायां तद्द्वापञ्चाशतो मता ॥' इत्ययं द्वापञ्चाशतो राज्ञा काल = १२६६ स च न सवदति । एतदुक्तं भवति- यदि नाम प्रकृतोपयुक्ता सप्तर्षीणां गतिर्नोपलभ्यते, तर्हि तया युधिष्ठिरकालानिर्ण- योऽशक्यः । अत्र सिद्धान्ततत्वविवेके कमलाकरभट्टाः । 'अद्यापि कैरपि नरैर्गतिराश्चर्य्य- रूपा न या च कथिता किल संहितासु । तत्काव्यमेव हि पुराणवदत्र तज्ज्ञा- स्तेनैव तत्त्वविषयं गदितुं प्रवृत्ताः ॥" ( भग्रह. ३१ ) इत्यादि निर्णयन्ति । तथा सिद्धान्तदर्पणे चन्द्रशेखराचार्या अपि- 'सप्तर्षीणां ध्रुवः प्राग्भिनौकः संचारसंभवात् । तथाप्यनुभवात्तेषां व्यवस्था क्रियतेऽधुना ॥ पूर्वार्ग्रं शकटाकारमुदक्स्थमुडुसप्तकम्। सप्तर्षिमण्डलं प्रोक्तं व्यक्तं विश्वनमस्कृतम् ॥ तत्पूर्वोत्तररेखाग्रे मरीचिः पश्चिमे ततः । वसिष्ठोऽरुन्धतीयुक्तस्तत्पश्चादङ्गिराः स्थितः ॥ तत्पश्चाच्चतुरस्रस्य शम्भुदिक्स्थशिरस्य तु । पुलस्त्यो दक्षिणे तस्य पश्चिमे पुलहः स्थितः ॥ क्रतुस्तदुत्तरस्थानस्तत्रोक्तौ पुलहक्रतू । ध्रुवसूत्रेण यल्लग्नौ तद्दक्षस्या महर्षयः ॥ कथ्यन्ते सांप्रतं (४९७०) सिंहे भूभुजां (२१) शान्तगौ हि तौ। कालांशैस्त्रिंशकैः १३ प्राच्यां पुलस्त्यो वर्तते ततः ॥ तनम्रैः सार्धकैः (५.) रात्रिरङ्गिरा नवमि(९)स्ततः ॥ ततोऽष्टाभि(८) र्वसिष्ठोऽस्मान्मरीचिर्वर्ततेऽष्टभिः(८) ॥' इत्येवमादि संक्षेपसूक्त्यान्ते- 'प्रत्यक्षं प्राग्गतिः प्रोक्ता पुराणैरप्यितिनिश्चिकाः । तेषां नो निश्चिता पूर्वानुभवादद्दर्शनान्मया ॥' इत्युपसंहृतम् । एतेन स्वयंदर्शनाभावात् ६५३ एतावत्कालसङ्ख्यानं तदानीं प्रमाणीकृतमेव । ततो हि कवेः ४० वर्षानन्तरमेव ६५३ वर्षानन्तरमपि प्रमाणसङ्ख्यानैव दत्त एव सूर्यांशकवत् ( लौकिकसंवत् ) इव कलियुगसंवत् ( यु- धिष्ठिरस्य राज्यारम्भसमये ) इत्येवं कथनम्पि अप्रमेयमेव । नहि ३१७५- २५२२=६५३ एतावत्संवत्सरेण धर्मराज्यारूढवत्सतायाउद्य, वा भारतसंग्रामस्य, सिद्धिश्चाशक्यैव, वा सप्तर्षिसमानकालस्य सङ्कलनैर्वाऽशक्यस्य युधिष्ठि- रस्य राजगद्द्यध्यारोहणसंवत्सरज्ञानं बोद्धेभ्यः प्र चक्रते । तस्मात्-

भारतं द्वापरान्तेऽभूद्वार्तयेति विमोहिताः । केचिदेतां मृषा तेषां कालसंख्यां प्रचक्रिरे ॥' इत्यन्यथा परिणतां महामल्लचणकचमूनोः कल्हणस्य कृतिमुपेक्ष्यात्रायं भ्रष्ट- नृपावलौ ६५३ एतावन्ति वर्षाणि संकल्य ३१७९ एतावदेव सर्वसमत्या कलि- गतं (कलियुगसंवत्) शकारम्भसमये मन्तव्यम् । एवमप्यत्र नीलमुनिरात्मन काश्मीरिकपुराणमतं न जहातीति परीक्षणीयम् । इत्थंच पूर्वदत्तसंहितावाक्ये युधिष्ठिर इत्यत्र लक्षणया कस्मिंश्चित्तत्संताने नृपतौ पृथ्वीं शासतीत्युन्नेयम् । किंवा, यथार्थानुगार्थे 'गोद्रिष्टृगाइत्रियुतः' इति पाठश्च स्यादिति संक्षेपः ॥ अथात्र किंचिदैतिहासिकदृष्ट्यापि विविच्यते—राज्ञः शांतनोर्गङ्गानो गाङ्गेयो भीष्मो जज्ञे (म. भा. आदिप. १०० अ.) । कृपे पराशरात् सत्यवत्यां पारा- शर्यो व्यासः कानीनश्च (म. भा. आदिप. १०५ अ.) शांतनुर्विवाहितायां सत्यवत्यां चित्राङ्गदविचित्रवीर्यौ जनयामास । तत्र विचित्रवीर्योऽम्बिकाम्ब- लिके काशिराजसुते उपयेमे । ततश्च— 'ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिः । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्मणा समगृह्यत ॥ सुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैः । जगामास्तमिवादित्यः (म. भा. आदि प. १०२ अ) । मातुः सत्यवत्या आज्ञया पाराशर्यो विचित्रवी- र्यस्य क्षेत्रेऽम्बिकायां धृतराष्ट्रं तथाम्बालिकायां पाण्डुमुत्पादयामास (म. भा. आदिप. १०६ अ.) । पाण्डोर्युधिष्ठिरादयः (म. भा. आदिप. १२३ अ.) तत्रा- र्जुनाद् अभिमन्युः, अभिमन्योः परीक्षित्, परीक्षितो जनमेजयश्च । एवमर्जुन- स्य प्रपौत्रो जनमेजयः, येन पृष्टः पाराशर्यो महाभारतं (जगौ) चक्रे (म. भा. आदि- प. १ अ.) । हरिवंशेऽपि राज्ञो जनमेजयस्य वयः ३६ वर्षाणि बभूवेति, तदा— 'आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिकोऽभवत् (८०) रणे पर्यचरद् द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ।' (म. भा. द्रोणप. १२५ अ. ७२ श्लो.) इत्यनेन, तथा— 'वयः प्राप्य परीक्षित्तु दैवमन्वगमत्परम् । ६३ । शृङ्गारशृङ्गताम्भूयः सर्वशास्त्रमुपागमत् । विदित्वा परमात्मानमपि क्षत्रधर्ममते स्थितः । ६४ । षष्टिं (६०) वर्षाणि धर्मात्मा वसुधां पर्यपालयत् ।' (म. भा. सौप्तिकप. ९६ अ.) इति वासुदेववचनेन ८०+६०+३६=१७६ एतावतो वर्षाणि भारत-सङ्ग्रामस्य महाभारतोक्तेर्भवेयुः सुस्पष्टम् । अतः द्रौणिना कृतस्य उपनिषद्ग्रन्थस्य तु — 'चत्वारि चैव संवत्सरसहस्राणि विनिर्दिशेत् । शतत्रयं तथा चैवमेतावन्तोऽब्दसंख्यया ।' (म. भा. सौप्तिक ३ अ.) इत्यनेनापि ३३०० वर्षाणि गतानि ...

३६ साहित्यदर्पणे

र्थात् ३१००—४८७=२६१३ कलिगतम् । एष च—'यदुदुम्बरवर्णानां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्गं तत्किं क्रतुगतं नयेत् ॥' इत्येवमुक्तवान् शायाम्—'प्रमत्तगीत एष तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाणम्' इत्येवं भट्ट- भाष्यकारेण प्रत्युच्यते । यद्युक्तो बुद्धनिर्वाणकालः सर्ववादिसंमतः स्यात्तदापि । तीर्थंकर-महावीरसत्ताकालो व्यक्त एव, यतो वीरनिर्वाणसंवत्—५२७ सं० ऊर्ध्वम् अर्थात् कलिगतम् २५७३। 'चन्द्रगुप्तसभा' इति प्रत्युदाहरणं तु स्वा० महाभाष्ये काशिकायामपि न दृश्यते, केवलं सिद्धान्तकौमुद्याम् । चन्द्रगुप्तसमवि- तया संभाव्यमानः पुष्यमित्रो वर्तमाने लड्सूत्रभाष्ये—'इह पुष्यमित्रं याजयामः ( ३।२।१२३ ) इत्येवं स्मृतोऽपि कुशकाशावलम्बनायितः । नहि देवदत्तेन्द्रकर्ण- न्द्रपालितप्रायैरुदाहरणै ( ८।२।८३ ) केचन नियता व्यक्तिविशेषा भाष्यकाराभि- मता भवितुमर्हा इति दिक् । अथ किंचिद्दर्शनान्तरमुपक्षिप्य भूयः प्रकृतप्रघट्टकफलं दर्शयिष्यते । दर्शनेष्वनु- योगितया प्रतियोगितया वा परस्परस्य परस्परं प्रवेशो लक्ष्यते । सोऽयं शब्दतो- ऽर्थत इति यथोत्तर भूयान् प्रेक्षाविषयः । तद्बीजं तु—'कालः स्वभावो नियतिर्य- दृच्छाभूतानि योनि —' पृ. ८ ) इत्येवं जातीया भगवती श्रुतिरेव । नह्येषा श्रुतिरुपालभ्या, तदनुवर्तिप्रमातृणां प्रवृत्तिर्वा, यदेष प्रमेयस्य प्राकृतिको दोषः स्वभावो वा यथायं विचारं सहते, तयागत्या तैर्थिकैर्नीयत इति । अत्रेदं स्थूलतः पर्यालोचनम्— वैशेषिकं न्यायश्चेति द्वये दर्शने समानतन्त्रे तत्र उलूकापरनाम्ना महर्षिणा कणादेन विशेषं पञ्चमं पदार्थभेदमधिकृत्य कृतो ग्रन्थो वैशेषिकम् । विशेषश्च साधर्म्येतरेभ्यो व्यावर्तनाय प्रभवतीति वैशेषिकस्तत्प्रमाता । तथाचोक्तमौलूक्य- दर्शने माधवाचार्यैः—'द्वित्वे च पाकजोत्पत्तौ विभागे च विभागजे । यस्य न स्खलिता बुद्धिस्तं वै वैशेषिकं विदुः ॥' इह भूतात्मपुरस्कारेण पदार्थानां साधर्म्य- वैधर्म्याभ्यां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसपर्यन्तिनी परमात्मचिन्ता । अत्र दश अध्यायाः । प्रत्यध्यायं द्वे आह्निके । सर्वसूत्राणि ३८०। एवं न्यायदर्शनं गोतमेन प्रणीतं षोडश पदार्था-

चार-’ ( १।२।४५-५० ) इत्यादिना पञ्चाप्युपदिष्टाः । एतेन पूर्वं त्रय एव हेत्वाभासा आसंस्ततः, पश्चात् पञ्चत्वमुपनीता इति व्यक्तम् । अत्र ‘विरुद्धासिद्धसं- दिग्धमलिङ्गं काश्यपोऽब्रवीत्’ इति वैशेषिक-पदार्थधर्मसंग्रहकारः प्रशस्तपाद- चार्योऽपि संवादी । एवं वृत्तौ जयनारायण-तर्कपञ्चाननोऽपि । तदेतन्महामहो- पाध्याय-चन्द्रकान्ततर्काचार्य्य स्वभाष्यभूमिकायां स्पष्टमुक्तवान् । किञ्च, न्याय- सूत्रापेक्षया वैशेषिकसूत्राणां प्रणयनशैलीसारल्यमपि तत्प्राचीनतामवगमयतीति प्रत्यक्षं परीक्षकाणाम् । यद्यपि न्यायकोशभूमिकायां महामहोपाध्यायभीमा- चार्येण विपरीतमुच्यते तन्न हृदयारोहीति द्रष्टव्यम् । प्रमाणैः प्रमेयपरीक्षणं न्यायः, नीयते प्रमेयसिद्धिरनेनेति वा । एषोऽक्षपादा- परनामा महामुनिना गोतमेन न्यरूपि । दृष्टान्तद्वारपुरस्कारेण पदार्थतत्त्वज्ञान- न्निःश्रेयसात्यन्तिकी परमात्मचिन्ता । अत्र पञ्च अध्यायाः । प्रत्यध्यायमाह्निकद्व- यम् । सर्वसूत्राणि ५३९ । भगवतो गौतमस्य समये आयुर्वेद इव मन्त्रकाण्डोऽपि दृष्टप्रत्यय आसीत्, तत एव दृष्टान्तविधया द्वयोरप्युपादानं वेदप्रामाण्यादरे कृ- तम्—‘मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् २।१।६८’ इति। सारसा- न्त्रिकोपगता मन्त्रा वदन्ते। आगमश्च-‘आगतं शिववक्त्रेभ्यो गतं च गिरिजामुखे । मतं श्रीवासुदेवस्य तस्मादागममुच्यते ॥’ इति शब्दार्थचिन्तामणौ निरस्तम् । तत्रापि-तत्पुरुषा घोर-सद्योजात-वामदेवे-शानेशाने पूर्वदक्षिणदिनेऽन्तर्बहिर्- पाणि पद्य । तत्पुरुषादिसंप्रतिपादका मन्त्रास्तु तैत्तिरीये आरण्यके दशमप्रपा- ठके श्रूयन्ते ॥ सांख्यं योगश्चेति समानतन्त्रे । तत्र तत्त्वानां संख्यानं यत्र स तत्त्वज्ञानं कपिलापरनामा नारायणांशेन देवहूतिगर्भेण महर्षिणा कपिलेनोपदिष्टम् । तद्यथोक्तम्—‘पञ्चमे कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥’ इति भागवते ( १ । ३ । ३ ह. १० श्लो. ) । तच्चेह सांख्यं निष्णातेरित्यादितदवशिष्टभूता सांख्यप्रवचनी तु देवहूत्यादनन्तरे महर्षिणा कपिलेनोपदिष्टा । तद्यथोक्तम्—‘सप्तम्यामष्टमे चैव विविधे हरिर- नघम् । दत्त्वात्म सम्पदं तत्र धौम्य निभृतः । यदि सांख्यं द्वयः प्रादुर्वभूव ददा । इति स कपिलो नाम सांख्यप्रवर्तकः । इति भारते विनिर्णयानुसारेण ज्ञायते । तदस्य प्रवृत्तेः शत प्रकृते र्न प्रकाशास्ते बहुदिवसावतीर्णेन कालान्तरेण प्रकीर्णः । इदानीं सांख्यप्रवचनोक्तमेव एतेन तत्त्वमाहात्म्यं सांख्यशास्त्रमिति ज्ञेयं न तु वार्ष्णगण्योपदिष्टम् । तत्र षड- ध्यायीग्रन्थः, द्वितीये तृतीयेऽध्याये षष्टिस्तन्त्राख्या विषयाः कथिताः— “तं षष्टिविषयं शास्त्रम्” इति दिङ्नागेन स्मरणात् । तत्र पञ्चविंशतितत्त्वप्रतीति- घाटतः ‘ईश्वरनिषेधश्चैतत् ५ । ८० ’ इति सांख्यप्रवचनोक्तरीत्या पञ्चविं- शतितत्त्वे तु ईश्वरः सुतराम् । १. न्यायसू. २।१।६८ । २. तैत्ति० आ० १०।२७।१ । १० । ४० । ४

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

भूमिका। ५३ नैरंगुनि । नैयंगिनिमेशद् द्विधा त्रिधा भूरिशो भवति ॥ द्रव्यात्पृथग्भूतो भवति गुणो नियतनिन्द्रियग्राह्यः । तावत्तत्तात्पर्य्याऽव्यभिचारिभावादिभेषादय त्रेधा ॥ नित्यं क्रियानुमेया द्रव्यविभागेन भवति मातर्थ । साऽरम्भाद्वा द्वेधा सकर्मिकाऽकर्मिका चेति ॥ नियतिविशुणेष्वपि बहुषु द्रव्येषु विन्दमानेषु । एकाकारा बुद्धिर्भवति यत सा भवेज्जाति ॥” इत्येवं शब्दविभागः । एष एवालंकारिकाणामनिमो जातिगुण- क्रियाद्रव्याणामुल्लेखकृत्येव निदर्शनतान् । शब्दोऽर्थो रसश्च मुख्यः । शब्दो वाच्यः, लाक्षणिकव्यंग्यसम्भा प्रागुपस्थानात्; अर्थो वाच्यः, लक्ष्यव्यंग्य- तात्पर्येभ्यः प्रागवगमनात्, मुख्यतुल्य इति व्यपदिश्यते । रसस्तु सर्ववादि- नामादरास्पदं मुख्य एव । रसादिशब्दस्य रसादिप्रत्यायने संकेताभावानाभिधा- व्यापारः प्रभवति । अत एवानिषेयेन व्यभिनामूतस्य प्रतीतिराहित्याल्लक्षणापि नाक्रमते । अभिधापूर्वरो हि लक्षणाव्यापार इति । अतएव च "साक्षात्सकेत- विषयो मुख्यः ॥ मुख्यार्थबाधे निमित्ते प्रयोजने च भेदाभेदाभ्यामारोपितो गौणः । मुख्यार्थसंबद्धस्तत्त्वेन लक्ष्यमाणो लक्ष्यः ॥” इति सूत्र्यते । अथ तात्पर्याख्या वृत्तिरपि संसर्गमात्रे विरतव्यापारा । इत्यगत्या अभिधादिपथातिशायिनी तुरीया व्यञ्जनावृत्तौ रसादिवोधने स्फोटायनगतानुसारिभिरलंकारिकैरङ्गीकृता । यद्यपि रसो न केनापि निह्नोतुं पार्यते तथापि तस्य बोधनव्यापारे वैमत्याद् विकल्पाः । व्यञ्जनावृत्तिप्रतिपाद्यो व्यङ्ग्यो हि वस्त्वलंकाररसादिलक्षणः, स तावत्प्रतीयमान एव (छा० २३८ पृ०) । अन्येनाप्यन्ववाचि—'मुख्यादव्यतिरिक्तः प्रतीयमानो व्यङ्गो ध्वनिः ।' ध्वनति, ध्वन्यते, ध्वननं चेति यथायोगमवधातव्यम् । अस्य व्यतिरेकविधा, यथा खलु ध्वनिकारेण अङ्कुरिता, आलोककारेण पल्लविता; लोचनकारेण पुष्पिता, तथैव प्रकाशकारेण फलिता, नान्येन केनापि कोऽपि विशेषोऽद्यावधि वस्तुतोऽत्र प्राकाशि ॥ अथ प्रतीयमानो व्यङ्ग्यो ध्वनिरित्यपि रसादिवेदनभङ्गिमात्रम्, न प्रत्येक- मर्थान्तरम् । यथा खलु व्यवहारभूमौ वाच्यस्तात्पर्यार्थो लक्ष्यो वेति । 'विभावानु- भावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिः' (छा० ७२ पृ०) इति सर्ववादिसमता भारतीया रसनीवी । एतदुक्तं भवति—कारणादीनां विभावनाव्यापारवत्त्वाद् विभावादिपदाभिधाने दृष्टान्तमर्य्यादया विभावादिविभागलाभः । संयोगादिति सौत्र- पञ्चम्या विभावानुभावव्यभिचारिणः समूहलम्बनतया रसं प्रति हेतुता प्रतिपन्नाः । तत्र शब्दोपहितरूपाणां विभावादीनां व्यापाराद् उत्पाद्योत्पादक-गम्यगमक-पोष्य- पोषक-व्यङ्ग्यव्यञ्जकरूपा भावा वादिमिरादृताः । रसबोधने निरूपितदृशा अभि- धातात्पर्ये निरस्ते अपि पुनर्मामासकमतेन लोल्लटादिभिरुत्प्रेक्ष्यमाणोऽभिधाया दीर्घदीर्घतरो व्यापारो रसस्यानुकार्यगतत्वं च निरस्यते (सा. द. ८९ पृ० २५३ पृ०) “भट्टलोल्लटादयस्तु—रसस्य व्यङ्ग्यत्वमेवाङ्गीकुर्वन्ति” इति विवृत्तिग्रन्थस्तू- पेक्ष्यः (८० पृ०) एव संयोगादिति बुद्धौ रसस्य विभावादेश्च उत्त । रकालिकः सुदूरं निरस्तो मन्तव्यः । लक्षणापि निरस्तैव, यत्पुनस्तार्किकंमन्यैः र्थ रा महिमभट्टप्रभृतिभी रसोऽनुमाप्य इत्यास्थीयते, तदपि तस्यानुकर्तृगतत्वेन

५६ साहित्यदर्पणे

स्यात्काव्यगतत्वं, न रूपिता ॥ शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः । अर्थतत्त्वेन युक्तं तु वदन्त्याख्यानमेतयोः ॥ द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यधी- र्भवेत् । अभिधा भावता चान्या तद्भोगीकृतिरेव च ॥ अभिधाधामता याते शब्दार्थालंकृती ततः । भावनाभाव्य एषोऽपि शृङ्गारादिगणो मतः ॥ तद्भोगीकृति- रूपेण व्याप्यते सिद्धिमान्नरः । दृश्यमानाधवा नोङ्गे यात्वङ्गत्वमियं स्फुटम् ॥” इति । तदित्थमन्यथान्यथा प्रतीयमानो नीत इत्यपि द्रष्टव्यम् । इति शब्दा- र्थीयम् ॥ अथ श्रव्यदृश्यीयस्य शब्दार्थीयस्य च विभावनाद् व्याकरणनिशायीवार्थ- वाचकत्वाश्रयणान्मीमांसादिसमयातिक्रान्तस्फोटवादाभ्युपगमान्न्यायादिविसंवादि- व्यञ्जनारोहणाच्च साहित्यमलङ्कारशास्त्रं काव्यानुशासनं न कस्याप्यनुयायि पुच्छलग्नं वा भवितुमर्हति, किंतु— 'प्रसत्तेर्यः पात्रं, तिलकमति'यं सूक्तरचना, य आद्यः साधूनां श्रुतिचुलुकलेह्येन मधुना । यदात्मानो विद्याः, परिणमति यश्चार्थवपुषा, स गुम्फो वाणीनां कविनृपनिषेव्यो विजयते ॥' इत्येवमादिनिरूपितलिङ्गबलेन प्रधानमङ्गीति सिध्यति । अत एव मयाप्यवोचि— 'शब्दार्थयोरुक्तिविशेषसत्त्वे लक्ष्येषु काव्यव्यवहारयोगात् । न्यायादिवद् दर्शनकोटिमाप्तं साहित्यमङ्गीति वदन्ति विज्ञाः ॥ साहित्यस्य भामहालङ्कारादयः कतिपये प्रबन्धा. प्रागुक्ताः, ( भू० ४४ पृ० ) टीकाप्रबन्धा मम्मटसमयदर्शने निर्दिष्टा, अन्येऽपि यत्र तत्र प्रसङ्गादुपात्ता । केचिदिह लक्ष्यभूता निरूप्यन्ते— तत्र ध्वनिग्रन्थाः । (१) ध्वनिकारिका । (२) आलोकः । (३) लोचनम् । (४) हृदयदर्पण. । (५) व्यक्तिविवेकः । एते पञ्चापि कश्मीरजन्मानोऽत्यन्तप्रौढाः । वृत्तिप्रकरणानि । (१) कश्मीरवास्तव्यस्य भट्टकल्लटसूनोर्मुकुलस्य अभिधावृत्तिमातृका । (२) सुप्रसिद्धराजानक—मम्मटस्य शब्दव्यापारविचारः । (३) दाक्षिणात्यस्य अप्पयदीक्षितस्य वृत्तिवार्तिकम् । अस्यैव शिष्यः प्रतीहारेन्दुराज उद्भटालंकारवृत्तिकर्त्ता, य आत्मानं कौङ्कणं ते स्म.

भूमिका। ५७ अलंकारग्रन्थाः । (१) काश्मीरकस्य राजानक—रुय्य(च्च)कस्य अलंकारसर्वस्वम् । (२) काश्मी- रकस्य राजानक—जेयरथस्य अलंकारविमर्शिनी । (३) काश्मीरकस्य भट्टशोभाकर- मित्रस्य अलंकाररत्नाकरः । (४) दाक्षिणात्यस्य अप्पय्यदीक्षितस्य चित्रमीमांसा । (५) दाक्षिणात्यस्य पण्डितराज—जगन्नाथस्य चित्रमीमांसाखण्डनम् । नायिकारसप्रकरणानि । (१) रुद्रटस्य शृङ्गारतिलकम् । मैथिलस्य भानुदत्तमिश्रस्य (२-३) रसमञ्जरी- रसतरङ्गिण्यौ । (४) शिवरामतत्रिपाठिनो रसरत्नहारः । कतिपयविचारप्रकरणानि । (१) काश्मीरकस्य राजानक—य्यकस्य सहृदयलीला । (२-४) काश्मीरक- स्य व्यासदासापरनाम्नः क्षेमेन्द्रस्य कविकण्ठाभरणसुवृत्ततिलकाचित्यविचारचर्चाः । (५) राजशेखरस्य काव्यमीमांसा । (६) जैनयोररिसिंहामरचन्द्रयोः काव्यकल्प- लतावृत्ती । (७) देवेश्वरस्य कविकल्पलता । (८) पर्वतीयस्य विश्वेश्वरपण्डिते- न्द्रस्य कवीन्द्रकर्णाभरणम् । साहित्यग्रन्थाः । (१) धारापतेर्भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणम् । (२) महामाहेश्वरस्य एकावलीशास्त्रम् । (३) दाक्षिणात्यस्य विद्यानाथस्य प्रतापरुद्रीयम् । (४) केशव- १. अस्यैव महापण्डितस्य शिष्यो राजानक-मङ्खक-महाकविरिखितेन कृतस्य श्रीकण्ठचरितस्य पञ्चविंशतित्सर्गाद् व्यज्यत्. २. अयमेव जयरथ आचार्याभि- नवगुप्तकृतस्य श्रीतन्त्रालोकमहार्णवस्य कर्णधारो जज्ञे. ३. अयं महानुभावो वेदान्त- कल्पतरु-परिमलादिकर्त्ता । उक्तं चानेन-‘कणभक्षपदक्षपक्षपरिकरणक्षणपत्नत्वादक्ष- गिरम् । अनिकेशतर्कशतक्षुभितक्षमितक्षपणक्षमणक्षमपदन् ॥ कपिलोक्तिनिराकरणप्रवणं कृतपनगसूक्तिपरिकरणम् । नयमौक्तिकभूषितभट्टमतं विमलादयचित्तुखनमथियम् ॥ महतामपि मान्यतमं विदुषां विनिवेद्य गुरुं (श्रीरङ्गराजदीक्षित) हृदि वैश्वजितम् । नयसङ्गतिशालिनि कल्पतरौ विवृतश्चरणः प्रथमः प्रथितः ॥' इत्यादि. ४. अनेनैव सिद्धान्तकौमुदीव्याख्यायाः प्रौढमनोरमायाः खण्डनरूपं मनोरमाकुचमर्दनं निरमायि । उक्तं च तदारम्भे-‘लक्ष्मीकान्तपदाम्भोजमानम्य श्रेयसां पदम् । पण्डितेन्द्रो जगन्नाथः सति गर्वं गुरुद्रुहा (भट्टोजिदीक्षितानाम्)’ इत्यादि. ५. काव्यकल्पलता-कविकल्पलते श्लोकरचनाप्रकारदर्शिके. ६. कवीन्द्रकर्णाभरणं बौद्धस्य धर्मदासस्य विदग्धमुखमण्डन- मप्यतिशेते. ७. अस्यैकावलीनाम्नोऽलंकारशास्त्रस्योपरि सुप्रतिष्ठाना कोलाचलमल्लिनाथ- सूरीणां तरलाख्या व्याख्या वर्त्तते । अत्रोदाहरणनायकः कलिङ्गेश्वरो नृसिंहभूपः । नृसिंहवर्णन श्लोका अत्रत्याश्चित्रमीमांसायामुदाहृताः. ८. कोलाचलमल्लिनाथसूरीसूनुना कुमारस्वामिसोमपीथिना कृता प्रतापरुद्रीयस्य रत्नापणाख्या व्याख्या । अत्रोदाहरणनायकः काकतीयकुलोत्तंसो रुद्रभूपालः प्रसिद्धः.

५८ साहित्यदर्पणे मिश्रस्य अलंकारशेखरः । (५) जैनस्य आचार्यहेमचन्द्रस्य सोपज्ञालंकार- चूडामणिवृत्तिसहितं काव्यानुशासनम् । (६) जैनस्य वाग्भटस्य काव्यानु- शासनम् । (७) जैनस्य वाग्भटस्य वाग्भटालंकारः । (८) दाक्षिणात्यस्य अच्युतराजस्य खोपज्ञसरसामोदसहितः साहित्यसारः । (९) दाक्षिणात्यस्य कृष्णकवेर्मन्दारमरन्दः । रूपकप्रकरणानि । धनंजयस्य दशरूपकं धनिककृतालोकसवलितम् । भारतीयस्य नाट्यशास्त्रस्य अष्टादश एकोनविंशो विंशश्चतुस्त्रिंशश्चाध्यायाः । अनेके रूपकग्रन्थाः सर्वतन्त्र- स्वतन्त्रस्य राघवभट्टपादस्य अभिज्ञानशाकुन्तलार्थद्योतनिकातोऽवधेया इति । अथ प्रसङ्गात्साहित्यस्य लक्ष्यभूताः प्राच्योदीच्यप्रतीच्यदाक्षिणात्याः कवीन्द्रा कविकर्मणः श्रव्यदृश्यग्रन्था निरूप्यन्ते— तत्र काव्यग्रन्थाः । (१-३) कालिदासस्य रघुवंश-कुमारसम्भव-मेघदूतानि । (४) छत्र-भारवेः किरातार्जुनीयम् । (५) घण्टा-माघस्य शिशुपालवधम् । (६) श्रीहर्षस्य नैषधीयचरितम् । (काव्यशास्त्रम् ) (७) काश्मीरकस्य तालरत्नाकरस्य हरवि- जयम् । (८) काश्मीरकस्य विह्लणस्य विक्रमाङ्कदेवचरितम् । (९) काश्मीरकस्य जगद्धरस्य स्तुतिकुसुमाञ्जलिः । (१०) शालिवाहनस्य गाथासप्तशती (गाहा- सत्तसई) । (११) प्रवरसेनस्य सेतुबन्धम् (दहमुहवहो) । (१२) वाक्पति- १. काव्यानुशासनं काव्यप्रकाशानुसारि । वाग्भटीयं काव्यानुशासनं तु प्राचीन- शैलीकम्. २. एते हालसाहिवै. समुद्रिते दशरूपकपुस्तके संक्षेपिताः. ३. दक्षिणा- पथे गोदावरीतीरे कुन्तलेषु प्रतिष्ठानं नाम नगरमासीत् । यत्स्वामी हालसात- वाहनादिनामा शकप्रवर्तकः शालिवाहनः । येन च गाथासप्तशती संकलिता । इयं बाणस्य हर्षचरिते कोषतया नुता । गोवर्धनाचार्यस्य आर्यासप्तशत्या—'वाणी प्राकृतसमुचितरसा बलेनैव सरङ्ग नीता । निर्गतान्तरूपनीरा कलिन्दकन्येव गगनतलन् ॥' इत्येवं स्मृता । सरस्वतीकण्ठाभरणे तु द्वितीयपरिच्छेदे 'केऽभूवन्नाढ्यराज्यस्य राज्ये प्राकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न सस्कृतभाषिण ॥' इत्युक्तम् । तत्र आढ्यराजः शालिवाहनः; साहसाङ्को विक्रमादित्य इति तट्टीकाकृतो रत्नेश्वरमिश्राः । शालिवाहनस्यैव सभायां भूतभाषामयवृहत्कथानिर्मातृ-गुणाढ्य-कालापव्याकरणकर्तृ- शर्ववर्मप्रभृतयो महाविद्वास आसन् । अतः शकप्रवृत्तेरासन्नकाले गाथासप्तशती- संकलनकालो भवितुमर्हतीति दिक्. ४. राजतरङ्गिणीगणनया एकः प्रवरसेनः ३१८४ कलिगतेऽभूत् । अस्यैव पौत्रो द्वितीयः प्रवरसेनः । एतत्समये उज्जयिन्यां ० ना विक्रमादित्योऽप्यभूत् । उक्तप्रवरसेनयोरन्यतरेण सेतुबन्धापरनामधेयं ० प्रणीतं स्यात् । अकब्बरजहाल्तीन्द्र (अबुलमुजफ्फरजलालुद्दीनमहम्मद ) सचिवो रामदासभूपतिस्तत् स्वकृतसेतुबन्धटीकाप्रारम्भे—'महाराजप्रवरसेनेननिमित्तं

भूमिका । ५९ देवस्य गउडवहो (गौढवधम्) । आख्यानग्रन्थाः । (१) दण्डिनो दशकुमारचरितम् । (२) सुबन्धोर्वासवदत्ता । (३-४) बाणभट्टस्य हर्षचरित-कादम्बर्यौ । (५) विष्णुशर्मणः पञ्चतन्त्रम् । (६) नारा- यणस्य हितोपदेशः । चम्पूग्रन्थाः । (१) यमुनात्रिविक्रमस्य दमयन्तीकथा । (२) भोजदेवस्य रामायणचम्पूः । (३) अनन्तस्य भारतचम्पू । नाटकग्रन्थाः । (१-३) कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल-विक्रमोर्वशीय-मालविकाग्नि- मित्राणि । (४-६) श्रीहर्षस्य रत्नावली-प्रियदर्शिका-नागानन्दानि । (७-९) भवभूतेर्महावीरचरित-मालतीमाधवोत्तररामचरितानि । (१०-१२) राजशेखरस्य बालरामायण-विद्धशालभञ्जिका-कर्पूरमञ्जर्य । (१३) भट्टनारायणस्य वेणीसंहारम् । (१४) मुरारेरनर्घराघवम् । (१५) विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् । (१६) श्रीकृष्ण- मिश्रस्य प्रबोधचन्द्रोदयम् । एतेष्वनेकान्काव्यसाहित्यग्रन्थान्काव्यमालामुपङ्गादुद्धरद्भिरस्मत्तातपादानां सुहृ- द्भिर्महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितरत्नः काव्यसंसारः साधूपकृत इति ॥ ५। साहित्यदर्पणस्य च किमितिवृत्तम् ? अयं दर्पणो यावदुपयुक्तकाव्यशिक्षा- धायकत्वात् साहित्यशास्त्रमिति व्यपदिश्यताम् । यदयं न सरस्वतीकण्ठाभरणवद् ध्वनतिप्रयोजनीयविषयविस्तीर्णो नवीनविचारविकलश्च, न काव्यप्रदीपवद् रूपक- प्रकरणरहितोऽतिस्थगितप्रमेयश्च, न साहित्यसारवद् विषयसङ्कलनैकतात्पर्यो दुरूहवचश्च । एकदेशीयैः सह तु तुलनावकाश एवास्य नास्ति । सोऽयं कारिका- वृत्त्युदाहृतिभिखिधा विभज्यते । तत्र कारिका वृत्तयश्च स्वकीया एव, उदाहृतयस्तु क्वचिदेव स्वकीयाः । प्रमेयाणामुपपादनशैली प्रायेण सर्वत्र प्राञ्जलैव, यत्र क्वापि महाराजाधिराजविक्रमादित्येनाज्ञाप्तः कालिदासमहाशयः सेतुबन्धं चिकीर्षुः' इत्यनेन कालिदासस्य सेतुबन्धकर्तृत्वं व्यलिखत् । तत्र तादृशसम्बन्धदर्शने मूलं मृग्यम् । विक्रमकालिदासयोः सम्बन्धस्तु न विरुध्यते तयोरनेकत्वात् । वाकाटकवंशे गृहीतजन्मनोः ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थ-पञ्चमशतकयोर्वर्तमानयोः प्रवरसेनभूपुजोः सेतुबन्धकर्तृत्वं तु दण्डिनः स्थितिकालासन्ने पतति । यतो दण्डी काव्यादर्शे सेतुबन्धं स्मरतीति दिक्. १. गौडवधे का(क)न्यकुब्जाधिपतेर्यशोवर्मणो महिमा प्राकृतैर्गद्यैः प्रख्या वाक्पतिराजे- नार्वाणि अत्र १२०९ गाथाः । रामाभ्युदयादिनाटकचयिता अयमेव यशोवर्मा कालगत्या काश्मीराधिपतिना ललितादित्येन पराजितः । 'कविर्वाक्पतिराजश्रीमव- भूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥' इति राजतरङ्गिणी ४।१४४) । अस्य समयः ख्रिस्ताब्दीयसप्तमशतकोत्तरार्धम्.

६० | साहित्यदर्पणे

गहना सा तावद् विषयस्वभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुखावबोधायैव यतितम् । उक्तं च चरमे—'साहित्यदर्पणममुं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व- मखिलं सुखमेव वित्त ॥' इति ॥ यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृङ्गारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूषणाय प्रभवति । इति दोषमाशङ्क्यैव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि— 'नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या । कर्तव्यतान्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥ किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति । आराधयितुं विदुषस्तेन न दोषः कवेरत्र ॥' किं बहुत्त्या, अङ्गिना कामसूत्रेऽप्येवमभिहितम्—'धर्ममर्थं च कामं च' इति (श्लो. ११९ पृ०) । साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्थे परिच्छेदे (२४४ पृ.) अलावदीनं स्मरति । 'यः कौमारहर-' इति काव्यप्रकाशोदा- हरणविचारे ग-सञ्ज्ञकपुस्तकपाठे (सा. द. १७ पृ०) जयन्तं स्मरति । काव्य- प्रकाशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहुः श्रीकलिङ्गभूमण्डलाखण्डलमहाराजाधिराज- श्रीनरसिंहदेवसभायां धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डिता- न्कविनामधेश्रीमन्नारायणदासपादा' इत्युद्धिरति । तत्र अलावद्दीनः (अलाउद्दीन मसूद) दिल्लीपरिवृढ., यः ख्रीष्टाब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः काव्यप्रकाशस्य दीपिकाव्याख्यान्ते संवत् १३५० अर्थात् ख्रिस्ताब्द १३५०- ५७=१२९३ निलिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः ख्रिस्ता- ब्दीयचतुर्दशशतकस्य पूर्वभागेऽवश्यं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलिङ्गेश्वरस्य नर- सिंहदेवस्य सभायां स्वपितामहं नारायणं निर्दिशति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति गुप्तदशोनरुद्रादशशतकवत्सरे (१२१०) चतुर्दशभुवनाधिपत्यादिविरुदावलीवि- राजमानः श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः स्वराज्यसकत्रिशल्यङ्केऽभिलिख्यमाने सिंह- शुक्लपक्ष्या सोमवारे' इत्यैतिहासिफक्किकया ख्रिस्ताब्दे ११६० सिध्यति । यद्यपि १२९३-११६०=१३३ उक्तख्रिस्ताब्दयोरन्तर पुरुषत्रयपर्यन्ते किंचिदधिक प्रतीयते तथापि दर्पणे (७८ पृ ) नारायणस्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेखात्तत्सं- गमनम् । प्रकासदर्पणे नारायणस्य अन्ते दास-दर्शनात्, साहित्यदर्पणे दण्डदर्शनाद् व्यक्तिभेदस्तु नाशङ्क्यः । विश्वनाथात्मजस्य अनन्तदासनाम्नो- ऽप्यस्ति विश्वनाथपितामहसूनोश्च चण्डीदासस्यापि तथानामनिर्देशाच्च (सा. ४८६ पृ०) । दर्पणे विश्वनाथपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितावुमाभानु- इति नैषधचरितस्यैतदेवटुण्ठिनिना श्लोके (सा. द० ६३)। १. नरसिंहस्य प्रसिद्धा बहवः श्रेष्ठाः । नरसिंह उत्कटादित्येनेनापि वर्ण्यन्ते रङ्गनाथादिदेवैकावल्यान् ।

भूमिका । ६१

विश्वनाथस्य नाम सान्धिविग्रहिक-महापात्र-कविराजेत्युपाधिभिर्घटितं दृश्यते । अत्र सान्धिविग्रहिक इति राज्याधिकारविशेषः । तदानीं विद्याप्रणयिनां कलिङ्ग- वासिनां राज्याधिकारे विश्वनाथस्य पूर्वपुरुषास्तदनुबन्धिनः श्रीधर-राघ- वानन्द-कृष्णानन्दप्रभृतयश्चासन् । अत एतन्नामापि सान्धिविग्रहिक-महापात्र- विशेषणाभ्यां भूषितम् । अत्र श्रीधर-राघवानन्दौ काव्यप्रकाशस्य टीका- कृतावपि । कृष्णानन्दस्तु वैदर्भीरीतिप्रधानस्य सहृदयानन्दाख्यस्य नलचरित- महाकाव्यस्य रचयिता । राघवानन्दनाम दर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे; सहृदयानन्दस्य सूचीमुखेन-'इति पद्यं सप्तमपरिच्छेदे वर्तते । सान्धिविग्रहिक इति संधिविग्रहा- द्येष्ठन् । 'तत्र नियुक्तः-' (पा० सू० ४।४।६९) इति ठक् । एष उपाधी राजतरङ्गिण्यादौ प्रसिद्धः । महापात्रो ब्राह्मणविशेष इति केचित्, सङ्गेत्यपरे । वस्तु महामात्र इति सम्भावनीयम् । कविराज इति महाकविसमानार्थकम् । नतु अवध(अयोध्या)प्रान्तीयप्रधानहिंदीभाषायां 'भाट' इति प्रसिद्धब्राह्मणजातेर्- वाचकम् । श्रीनारायणचरणारविन्देत्यादि तु आस्तिकादिप्रदर्शनार्थम् । काव्यप्रकाशदर्पणे तु '...संगीतविद्याविद्याधर कलाविद्यामालीमधुकर-विविध- विद्यागंडवण्डधार...'इति विश्वनाथस्य त्रीणि विशेषणान्यधिकानि । वस्तुतोऽयं महाकुलप्रसूतो बहुज्ञः सहृदयश्चेति । एतत्प्रणीतग्रन्थास्त्वेते ज्ञायन्ते-(१) राघवविलासमहाकाव्यम् (२) कुवलयाश्वचरितप्राकृतमहाकाव्यम् (३) चन्द्रकला नाटिका (४) प्रभावती नाटिका (५) षोडशभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली (एतेषां निर्माणोत्तरं) (६) साहित्यदर्पण (७) नरसिंहविजयम् (८) काव्यप्रकाशदर्पणः । एतत्पितुश्चन्द्रशेखरस्य पुष्पमाला नाटिका, भाषार्णव इति ग्रन्थद्वयी दर्पणतो ज्ञायते । तत्र— 'भाषामध्यमपात्राणां नाटकोंक्तौ विशेषतः । महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भाषा द्विधा बुधैः ॥ हीनैर्भाष्या विभाषा स्यात्सा च सप्तविधा स्मृता । प्राच्यावन्ती मागधी च शाकारी च तथापरा ॥ चाण्डाली शाबरी चापि तथाऽऽभीरीति भेदतः ।' इति पद्यद्वयम् अस्मत्तत्त्वाख्य शैलेन भाषार्णवादवगम्यते । प्रशस्ति- रत्नावलीतः 'प्रौढाश्च मदनिकाया जगज्जैत्र' इति मूलश्लोकेऽस्तिह्यदः । विश्वनाथपूर्वपुरुषाणां हस्त्यारोहसम्बन्धः स्पष्ट एव । किञ्च । "'हस्त्यारुचित्' इति पदयोर्हरीत्येवं इति काव्यप्रकाशप्रतीकमुपादाय संदर्भ्येते 'हस्तीन्द्रे हस्तिहस्त' इति घटः । अत्र त्रिषु-पदं हस्तीन्द्रनियतस्यार्हस्तोतिपाशन्, तद्धनयोपपद्या 'हस्त्यारचित' इत्यादि इति हेमाद्रि कृतटीकेरीत्यारोति अयं राज्ञः । आहुश्च वैदर्भीरीतिषु क्लिष्टार्थत्वपरुषत्वप्रसादाभावे दुर्बोधे ह० भू० ६

७० साहित्यदर्पणे 'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु- वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥' इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्—वराहमिहिरो हि 'सप्ताश्विवेदसंख्य शककाल-(४२७)' इति स्वसमयं निर्दिदेश । तेन गमयो व्यभिचरितो द्रष्टव्य । कालकलनानादरे तु— 'भासो रामिल-सौमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि- र्माघो भारवि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुवन्धुश्च यः दण्डी बाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी ॥' इत्येवमादिश्लोका अदुष्टा इत्यलम् । दण्डी । अयमाचार्यदण्डी कवि कुत्र कदा बभूवेति विज्ञानं दु शकम् । दण्डीति ना चतुर्थाश्रमिनमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपये पुनः काव्यादर्शे वैदर्भीरीतेर्भ प्राशस्त्याद् विदर्भजनपद्यं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अथ— 'त्रयोऽग्नयस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥' इति सूक्तिमुक्तावल्यां धृत-राजशेखरमहाकविश्लोकाद्दण्डिनो ग्रन्थत्रयस्त्वं सुपरिज्ञातम् । तत्र काव्यादर्श-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते । तृतीयो ग्रन्थः क इति गवेषणायाम्— 'छन्दोविचित्या सकलस्तत्प्रपञ्चो निरूपित' इति काव्यादर्शो- 'छन्दोविचितिरिव माहिनीमनाथा' इति सौवन्धवीयवासवदत्ताश्लेषेण 'छन्दो- विचितिग्रन्थविशेषः' इति त्रिपाठीशिवरामप्रणीतया टीकया च छन्दोविचिति- रेवेति । केचित्तुच्छन्दोविचितिशब्द यौगिक मन्यन्ते । तथाच विचिति. प्रस्तार इत्यर्थः सम्पद्यते । अन्ये तु तृतीयं ग्रन्थं कलापरिच्छेदं कल्पयन्ते । मल्लिकामारुतनिर्माणम- प्यस्याहुरिति केचित् ख्यापयंति । दण्डिन समयस्तु प्रवरसेनादवस्ताद् रुद्राटाच्च मन्यते ॥ धनिकः । --- दशरूपकव्याख्येयावलोके दर्शिता, दशरूपक तु विष्णुसूनुजन्मना रचितं कृतम्, ननु विष्णुसुतधनञ्जयस्य ग्रन्थम् । धनञ्जय — . . . . . . . . . . । . . . . . . । राजदेवो दण्डी . . . . . . . । हम्मीर—नु १२७७ ख्रिष्टाब्दे न ष्टम् ।

भूमिका। ७१ विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः । आविष्कृतं मुञ्चमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥' इत्यनेनात्मानं वाक्पतिराजदेवापरनाम्नो मुञ्चभूमूजः सभानामाचष्ट । स च खृ० ९९४ ख्रिष्टाब्दे सासीदिति सुभाषितावलग्रन्थेतो ज्ञायते । अयमेव कालो निकस्यापि भवितुं युक्तः । धनिकेन काव्यनिर्णयोऽपि निरमायीति ध्वन्यालो- क्तो व्यक्तम् ॥ नखकुट्टः । सोऽयं वर्द्धतनिर्मितो निबन्ध इति नाद्यावधि ज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणस्य तृ०परिच्छेदे 'नेपथ्योक्तं श्रुतं तत्र' इत्याद्युक्तम् ॥ पुरुषोत्तमः । द्वौ पुरुषोत्तमौ ज्ञायेते । एकस्त्रिकाण्डशेषकर्ता, अन्यो विष्णुभक्तिकल्पत- लारचयिता । तत्राद्यस्य त्रिकाण्डशेषसमाप्तौ पुरुषोत्तमदेव इति नाम, द्वितीयस्य तु पुरुषोत्तम इति । परन्त्वस्यापि पद्यरचनायां पुरुषोत्तम इत्येव नामधेयं दृश्यते । तथाहि त्रिकाण्डशेषप्रारम्भे 'एष प्रयत्नः पुरुषोत्तमस्य' इति । हारावलीप्रारम्भे 'हारावली विरचिता पुरुषोत्तमेन' इति च । अतो द्वयोरैक्यता सम्भवति । यद्यप्येदं दर्पणस्य नवमपरिच्छेदे 'पुरुषोत्तमस्त्वाह' इत्यारिना स्मृतस्तर्हि दर्पणकारसम- लिकस्तस्य ग्रन्थमपश्यदथैतस्य पुरुषोत्तमता दर्पणतः प्राग्विद्यमानाऽभूदिति वि- भावनीया ॥ भरतः । एतद्रचितमेव नाट्यशास्त्रं लोके प्रसिद्धम् । एतस्य द्वितृपुरुषत्वं सूक्तिनिरूपणेना- वामभिहितम् । एतदादिभरतनामकमपि नाट्यशास्त्रमभिनवगुप्ताचार्येणोल्लिखित- मित्यापि ज्ञायते । तत्र भरतः, आदिभरत इति द्वेधा भेदो बहुषु दृश्यते । भरतस्य सादिभरतः पूर्वाचाय्यो भवेत् । यतश्च साहित्याचार्यैर्भरतमत- समानान्तराद्यपि परिगृहीतम् । भरतस्य नाट्यशास्त्रस्योपरि अभिनव- भारतीति नाम्न्या व्याख्याऽभिनवगुप्ताचार्येण विनिर्मिता ॥ भर्तृहरिः । भर्तृहरि—वाक्यपदीयं नाम व्याकरणशास्त्रप्रदीपं (प्रबन्धं )— तथा सुभाषितत्रयनामानं च ग्रन्थद्वयं रचितवानिति सुविदितं वि- दुषां पुरतः । ग्रन्थान्तरेऽपि भर्तृहरिप्रणीते सम्भवतः । प्राचीनटीकाकृतां पद्योद्धरणैरपि ज्ञायते भर्तृहरिग्रन्थान्तराणि, पूर्वापरस्थितिं कल्पयि- त्वेवं सम्भाव्यते यतो हि—कैय्यटो भर्तृहरिमहाभाष्यटीकामुपादाय ग्रन्थ- मारचयत् । एतावता भर्तृहरेर्महाभाष्यटीकाऽपि सम्भवतः कैय्यटीयाद् च त्रिगुणिता विस्तीर्णाऽऽसीत् । वाक्यपदीये च व्याकरणविषयकेऽनेकविधो ग्रन्थः । भर्तृहरिनाम्ना ( ख्रिष्टाब्दस्य ६५० तमे वर्षे सङ्ग्रहीतम् )

७२ साहित्यदर्पणे व्याख्यानानि। तत्र हेतवस्त्व इत्यनुसन्धेयम् । श्लोकानि तु सपरपर्यायोपलक्षित- नीति ग्रन्थान्तर्गताद्योद्धार्य्यन्ते । दुश्चरित्रविभागादनेन भर्तृहरिणा राजलक्ष्मीं विहाय वैराग्यमाश्रितमिति निराय प्रथितः । तत्र—"यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरक्ता, सा चान्यमिच्छति जनं, स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च, तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इत्येतत् तदीयं पद्यं लिङ्गम् । इदं-राज्ञो राज्ञ्याम्, राज्ञ्याः पुरपाले, पुरपालस्य अन्यत्त्राङ्गेति गमयतीति किंवदन्ती । अयमेव भर्तृहरिहरिहरगेयोपाख्याननिर्माय भर्तृहरिनिर्वैद- स्यनाटकस्य कथानायको विभाज्यते । तत्र राज्ञी भानुमती विशुद्धचरितैव, नदृष्टेयं किंवदन्तीगन्धोऽपि । राज्ञो योगि-गोरक्षतो दीक्षाग्रहणं चेति दिक् ॥

भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधसद्ग्रन्थरचयिता कृतिकल्पद्रुमकल्पतरुर्धारानगराधी- नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमार्कसंवत् १०७८ आसीत्, तदेतदधो निर्दिष्टेनैनद्- दानपत्राद्व्यक्तम् । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारात्परस्मिन् मम्मटस्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले सरस्व- तीकण्ठाभरणमालङ्कारिकाणां वस्तुतः कण्ठाभरणमेवाभूत् । तत एवास्य बहवो विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेष्वदृता लभ्यन्ते । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोषगुणविवेचनम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्काराः, तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे बाह्याभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि- चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिवर्णिता । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणां न चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्था उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यमाध्य- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यं पर्यालोचनीयाः । एतत् कण्ठाभरणं महाराजश्रीभोजदेवेन अलङ्कारशास्त्रत्वेन व्यपदिष्टम् । एतस्य प्रारम्भममामी— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥' 'यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलभृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीरुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपश्लोकिते । तद्दानपत्रस्यापेक्षितांशोऽयम्— '...... परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- धिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका। ७३ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहृदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि- ततृतीयाया रवावुदगयनपर्वणि कपित्थहूलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्। प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम्॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकल्य उपरित्रासितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय वेल्लवप्रतिबद्धश्रीवादाविनि- र्गतराघटसरद्वयकर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कणवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्व प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम्। सामान्यं चैतत्फलं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ............ इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च। सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः॥ इति। संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य॥ (इण्डियनएण्टिक्वेरी ६।५३-७४) महिमा। ख्यातचरित्रस्य भोजराजस्य राज्यादनन्तरं यौ तोमरनृपाद् अभिनवनृप- पादान् त्रिविद्येतरस्मिन् सर्वेश्वरदेवनामाद् राज्यदात् पूर्णितम्, व्यथाद् हितं काश्मीरराजे दर्शिताद् बभूव । एतेन महाकविना सुरङ्गहस्य पाण्डित्या- मस्य (अप्पादीर्घस्य) क्षीरगवेन विमर्शयन्त्रे 'व्यतिरेकी' व्यदधि । चण्डेश्वरनामकस्य कवे-नानिद्पुराणानि श्रीश्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यस्य चतुर्थे परिच्छेदे— 'दोषं व्यतिरेकिहेतोऽमुं घटितोऽखिललोचने। काव्यमीमांसांसु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽद्रत।' इत्युक्तवान्। अञ्चाप्यस्मिन्नेवदेवेऽयं—इममेवार्थमन्ये विवदन्ति परा धूमिलदोषविषूचिर्मे यदपि देवैरोद्भवतं संकीर्णताम् । निमित्तान्यादि- १. संवत् १०७८-पञ्चदशतरसंवत्सरोऽस्मात्प्रविशेतीति प्रतीयते॥ सा. भू. ७

574

भूमिका । ७२ परमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीरानके समुपगता- समनराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्म्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु . संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि- तृतीयायां रवावुदगयनपर्वणि कल्पितहल्लाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरितिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय चेलूवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि- र्गतमध्यसुसमब्रह्मणेताय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कार्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्पुण्यं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च .................... ॥ इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ इति। संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वहस्तोऽयं महाराज श्रीभोजदेवस्य । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ ( इन्डियनएन्टिक्वेरी ६।५३-५४ ) महिमा । स्थानन्तरिमयं श्रीवस्तुतः सम्मतपरिमाणतो हीनपदम् अभिमतगु- णयुक्तं विविधवैलक्षण्यगुणोपलक्षकसद्भावतः स्पष्टीकृतम्, पूर्वोक्त- रीत्या 'शब्दप्रक्रमे दर्शितं प्राभूत्। एवं प्रमाणिकम् प्रकृष्टस्य प्रतिभा- नस्य (अभ्यासवैचित्र्यात्) प्रकृष्टेन निर्माणेन संवलितम् अस्ति। यत्त्वितस्ततोक्तत्वात् प्रक्षिप्तमिवेत्युक्तम् - तदीदृशैः प्रमाणान्तरैरसत्यं स्फुटं संवृत्तम्— 'दोषं जातिं विवेक्तुं पवित्रमविलोचने । शास्त्रमीमांसितुः शास्त्रार्थज्ञा महिम्नाऽऽह्वयेत् ।' इत्यप्युक्तम् । काव्यसमीक्षकदृष्ट्यो-ऽप्यस्मद्भागवतस्य वैशिष्ट्ये परा न्यूनतैव प्रयुक्ता नास्ति यतो ह्यस्य समीक्षार्थं न कश्चित्प्रसङ्गो १. द्रष्टव्यम् भूमिकापृष्ठम् ५५ पादटीका '...' द्रष्टव्यम् । रा. भू. ४

७२ साहित्यदर्पणे व्याख्यातं । तत्र कैश्चित् कृतग्रन्थोऽपि दृश्यते । तत्र कानि तु शतकत्रयोक्तानि नीति-शृङ्गार-वैराग्य-पद्यमयानि दृश्यन्ते । अपरेषां समाननाम्नेन भर्तृहरिणा राज्ञाऽन्य- वद्याय वैराग्यशतकादीनि विरचितानीति संप्रदायः । तत्र—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च॥” इति तदीयं पद्यं विदितम् । उपलभ्यते च गोरख-विषये रागशब्दे पुरन्दालम् धन्यनभृतुं गमप्रतीति सिद्धान्तीति । नाथसम्प्रदायप्रतिपादकोऽयं पद्यविशेषस्य भर्तृहरीन्द्रैर्वै- राग्यनाटकस्य रचनाकारो दृश्यते इति । तत्तद्देशेषु भानुमती त्रिशूरराज्ञीव, तद्भूत- किंवदन्तीगवेषोऽपि । अत्र गोपि-गोरक्षनो वंश पद्धत चेति दिङ् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानग्रन्थकर्ता धारानगरीश्वरोऽहीनसमरकृतनरसिंहानन्दन- नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत १०८२ आसीत्, तदनदत्तो निर्दिष्टन्य- दानपत्राद्युक्तम् । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारं पूर्णत्वेन सम्बद्ध्यमिव सर्वप्रसारं पूर्वस्मिन् काले सरस्व- तीकण्ठाभरणमलङ्कारिकैर्णा जनुत कण्ठाभरणमवाप्ता । तत एतस्मिन् बहवो विषया उदाहृतयश्चालङ्कारप्रभेदाश्च द्रष्टव्याः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र प्रथमे परिच्छेदे विशुद्धो दोषगुणावधारणम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्कारा- श्चिन्ता । तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चाभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि- चिन्ता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिसंज्ञाः । ५ पञ्चमस्य मौकिकविषयाणां चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यात्र पद्येषु उदाहरणश्लोकेषु साहित्यसार्थ- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमवलोकनायाः । एतत् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञाभोजदेवेन अष्टादशशतकेषु व्यरचितम् । एतस्य प्रारम्भसमाप्ती— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥” ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशु कन्दलधृति मन्दाकिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपश्लोकिते । तद्दानपत्रस्यापिलेखनांशोऽयम्— ‘ परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-