साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

७२ साहित्यदर्पणे व्याख्यातं । तत्र कैश्चित् कृतग्रन्थोऽपि दृश्यते । तत्र कानि तु शतकत्रयोक्तानि नीति-शृङ्गार-वैराग्य-पद्यमयानि दृश्यन्ते । अपरेषां समाननाम्नेन भर्तृहरिणा राज्ञाऽन्य- वद्याय वैराग्यशतकादीनि विरचितानीति संप्रदायः । तत्र—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च॥” इति तदीयं पद्यं विदितम् । उपलभ्यते च गोरख-विषये रागशब्दे पुरन्दालम् धन्यनभृतुं गमप्रतीति सिद्धान्तीति । नाथसम्प्रदायप्रतिपादकोऽयं पद्यविशेषस्य भर्तृहरीन्द्रैर्वै- राग्यनाटकस्य रचनाकारो दृश्यते इति । तत्तद्देशेषु भानुमती त्रिशूरराज्ञीव, तद्भूत- किंवदन्तीगवेषोऽपि । अत्र गोपि-गोरक्षनो वंश पद्धत चेति दिङ् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानग्रन्थकर्ता धारानगरीश्वरोऽहीनसमरकृतनरसिंहानन्दन- नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत १०८२ आसीत्, तदनदत्तो निर्दिष्टन्य- दानपत्राद्युक्तम् । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारं पूर्णत्वेन सम्बद्ध्यमिव सर्वप्रसारं पूर्वस्मिन् काले सरस्व- तीकण्ठाभरणमलङ्कारिकैर्णा जनुत कण्ठाभरणमवाप्ता । तत एतस्मिन् बहवो विषया उदाहृतयश्चालङ्कारप्रभेदाश्च द्रष्टव्याः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र प्रथमे परिच्छेदे विशुद्धो दोषगुणावधारणम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्कारा- श्चिन्ता । तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चाभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि- चिन्ता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिसंज्ञाः । ५ पञ्चमस्य मौकिकविषयाणां चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यात्र पद्येषु उदाहरणश्लोकेषु साहित्यसार्थ- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमवलोकनायाः । एतत् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञाभोजदेवेन अष्टादशशतकेषु व्यरचितम् । एतस्य प्रारम्भसमाप्ती— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥” ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशु कन्दलधृति मन्दाकिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपश्लोकिते । तद्दानपत्रस्यापिलेखनांशोऽयम्— ‘ परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-