साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । ७२ परमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीरानके समुपगता- समनराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्म्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु . संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि- तृतीयायां रवावुदगयनपर्वणि कल्पितहल्लाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरितिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय चेलूवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि- र्गतमध्यसुसमब्रह्मणेताय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कार्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्पुण्यं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च .................... ॥ इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ इति। संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वहस्तोऽयं महाराज श्रीभोजदेवस्य । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ ( इन्डियनएन्टिक्वेरी ६।५३-५४ ) महिमा । स्थानन्तरिमयं श्रीवस्तुतः सम्मतपरिमाणतो हीनपदम् अभिमतगु- णयुक्तं विविधवैलक्षण्यगुणोपलक्षकसद्भावतः स्पष्टीकृतम्, पूर्वोक्त- रीत्या 'शब्दप्रक्रमे दर्शितं प्राभूत्। एवं प्रमाणिकम् प्रकृष्टस्य प्रतिभा- नस्य (अभ्यासवैचित्र्यात्) प्रकृष्टेन निर्माणेन संवलितम् अस्ति। यत्त्वितस्ततोक्तत्वात् प्रक्षिप्तमिवेत्युक्तम् - तदीदृशैः प्रमाणान्तरैरसत्यं स्फुटं संवृत्तम्— 'दोषं जातिं विवेक्तुं पवित्रमविलोचने । शास्त्रमीमांसितुः शास्त्रार्थज्ञा महिम्नाऽऽह्वयेत् ।' इत्यप्युक्तम् । काव्यसमीक्षकदृष्ट्यो-ऽप्यस्मद्भागवतस्य वैशिष्ट्ये परा न्यूनतैव प्रयुक्ता नास्ति यतो ह्यस्य समीक्षार्थं न कश्चित्प्रसङ्गो १. द्रष्टव्यम् भूमिकापृष्ठम् ५५ पादटीका '...' द्रष्टव्यम् । रा. भू. ४