साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका। ७३ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहृदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि- ततृतीयाया रवावुदगयनपर्वणि कपित्थहूलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्। प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम्॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकल्य उपरित्रासितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय वेल्लवप्रतिबद्धश्रीवादाविनि- र्गतराघटसरद्वयकर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कणवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्व प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम्। सामान्यं चैतत्फलं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ............ इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च। सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः॥ इति। संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य॥ (इण्डियनएण्टिक्वेरी ६।५३-७४) महिमा। ख्यातचरित्रस्य भोजराजस्य राज्यादनन्तरं यौ तोमरनृपाद् अभिनवनृप- पादान् त्रिविद्येतरस्मिन् सर्वेश्वरदेवनामाद् राज्यदात् पूर्णितम्, व्यथाद् हितं काश्मीरराजे दर्शिताद् बभूव । एतेन महाकविना सुरङ्गहस्य पाण्डित्या- मस्य (अप्पादीर्घस्य) क्षीरगवेन विमर्शयन्त्रे 'व्यतिरेकी' व्यदधि । चण्डेश्वरनामकस्य कवे-नानिद्पुराणानि श्रीश्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यस्य चतुर्थे परिच्छेदे— 'दोषं व्यतिरेकिहेतोऽमुं घटितोऽखिललोचने। काव्यमीमांसांसु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽद्रत।' इत्युक्तवान्। अञ्चाप्यस्मिन्नेवदेवेऽयं—इममेवार्थमन्ये विवदन्ति परा धूमिलदोषविषूचिर्मे यदपि देवैरोद्भवतं संकीर्णताम् । निमित्तान्यादि- १. संवत् १०७८-पञ्चदशतरसंवत्सरोऽस्मात्प्रविशेतीति प्रतीयते॥ सा. भू. ७