साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१२ साहित्यदर्पणे —न् नैतत् प्रतीमः । तमात्मदेवं शरणं प्रपद्ये संसारसागरनिमज्जनत्रासत्रम् ... । आत्मादिदेवो योगदर्शने—'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' (१।२४) इत्येवं लक्षयत सूत्रिन पुनर्व्याचिख्यासायां— 'स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्' (१।२६) इत्यनेन गुणप्राधान्यविभक्त तच्छरीरादिसिद्धिरभ्युपेये । इयं च 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे—' (ऋ. सं. ८ . . . . .) इति श्रुत्यनुगृहीतया 'स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत ॥' इति स्मृत्या प्रथमशरीरिणो ब्रह्मणो जन्मप्रतिपादिकाऽपि प्रतीयते । तत्र पूर्वं द्वितीयस्य शरीरिणः श्रवणस्मरणा- दभ्यस्तान् सर्वान् वेदमन्त्रान् ब्रह्मणो हृदि वेदाः प्रादुर्बभूवुरिति । अत एव 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये' इत्यादि स्मर्यते गोप्यामादिकालो ब्रह्मद्वारको वेदानां प्रकाश इति । तथा चाम्नायते—'यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्तामन्व- विन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम्' (ऋ. सं. ८. २. २३) इति । 'युगान्तेऽन्तर्हितान्वे- दानितिहाससमन्वितान् । भेजिरे तपसा पूर्वेमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥' इति । न चात्र मन्त्रान्तरेष्वग्न्याद्युपलम्भप्रतीतेरग्न्यादिरपि तत्प्रणयनकालो न भवितु- मर्हति 'वाचा विरूप नित्यया' (ऋ. सं. ६. ५. २५) इत्यादिश्रुतिभ्यो वेदनित्यताप्रतीतेः । एतदेवावलम्ब्य भगवता जैमिनिना पूर्वमी- मांसायां 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः' (१।१।५) इत्यादिद्वादशसूत्रैर्नित्यत्वं व्यवस्थाप्य 'नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात्' (१।१।१८) इत्यादि- सूत्रैर्वेदानां नित्यत्वमभिहितम् । उत्तरमीमांसायामपि भगवता पाराशर्येण ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वमङ्गीकृत्यापि 'शास्त्रयोनित्वात्' सूत्रयतापि 'अत एव च नित्यत्वम्' (१।१।३) इत्यादिना वेदानां नित्यत्वं व्यवस्थापितम् । ... ऋष्यादीनां मन्त्रदर्शनं विधीयते—'उतानि मैत्रावरुणो वसि- ष्ठो...' इत्यादि । 'इमामू षु प्रभृतिं सत्रसाध्यै' इत्यनेन विश्वेदेवा मुञ्चरे ... (ऋ. सं. ... ६) इति । एतद्द्ष्टव्यम् निरुक्तम् (५ अ. . . . . ऋ. २ प्रपा. २ ब्रा. २२ कं.) इति च, तथा चोक्तं निरुक्ते (२. ७. २-३) इत्येवमादयोऽन्येऽपि म- न्त्रा दृश्यन्ते । ... संप्रदायप्रवृत्तस्तस्योपदेशादिवदुक्त- ... 'साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादुः उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणाये- मं ग्रन्थं समाम्नासिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च' इति । तत एव पुनरिति- हासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं इति श्रुता 'इतिहासवेदः सोऽयं' इति ... शतपथब्राह्मणे श्रुतत्वात् । ... तथा चोक्तम्—'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्य- ल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥' इति । तस्मात् मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेद- राशिमवगम्य तदुपजीव्यतया पूर्वतनैः श्रीभरतमुनिप्रभृतिभिः पञ्च- मवेदरूपं काव्यशास्त्रं निरमायीत्युक्तम् । तस्य काव्यशास्त्रस्य साक्षात्-