साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२३ भूमिका । न्यायादपेतं विषमं विसंधि शब्दच्युतं वै दशकाव्यदोषाः ॥’ ( १६ अ. ८४ श्लो.) श्लेषः प्रसादः समता समाधि- र्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यार्थगुणा दशैते ॥’ ( १६ अ ९२ श्लो.) इत्येव दश दोषानपवदन्तो गुणा उद्दिष्टा यथोद्देशं लक्षिताश्च । एत एव काव्या- लंकारसूत्रे—‘श्लेषप्रसादसमततासमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारताऽर्थव्यक्तिकान्तयो बन्धगुणाः’ (२ अधिकरणे १ अध्या. ४ सू.) इति वामनेनोक्ता ‘मा- धुर्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयो न पुनर्दश इति प्रकाशकारादिभिः प्रयुक्ता व्यङ्ग्य- वृत्तिमात्रनिरूपणया स्थापिताश्चेति । परमेते (दश गुणा ) वामनस्य प्राक्तनेन ग्रन्थे- नित्यस्य दण्डिनः काव्यादर्शोऽपि सन्ति । दण्डिवामनयोर्मन्यतो गुणानां भ- नानुकरणं न दृश्यते । भरतेन स्वज्ञानात् स्वातिनारदपुष्पदन्तादीनां ग्रन्थ- परम्परेषु वा त एतेऽधिगता वा नाट्यशास्त्रप्रविभक्ता इति को निर्णयः । ‘पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः । कर्मन्दकृशाश्वादिनिः’ (४।३।११०-११) इति पाणिनिसूत्राभ्यां शिलालिकृशाश्वानां वेदानां नटसूत्रान्त- र्गतं भरतग्रन्थावेक्षा बहुचित्तप्रमदः । दण्डिनः प्राक्तनेन दण्डिनिरूपणं भा- यावत्काव्ये रसे तु भरतेनैवोक्ते दोषगुणेभ्यः परं दण्डिप्रत्यक्षरं दर्शिता । एवञ्च वामनदर्शनमभिप्रायं हि मन्यते भरत एवैतच्छास्त्रकर्त्ता सन्मार्गेण दर्श- नगतादिनिर्भरा नैव कल्पयितुं शक्यत इति, निर्विवादतयैवैते दशगु- णरत्नप्रस्थापनकर्तुः प्रामाण्यं तैरेवाभिहितमिति मन्यामहे । नाट्यशास्त्राध्येतृणामेवमपि यद्यपि प्रतिपन्नत्वमभ्युपगम्यते तथा- प्यभिनेयार्थविषयं काव्यमुद्देश्यं तद्वैपरीत्येन तस्यैव सर्वस्य चामि- तद्विवृतौ ग्रन्थान्तरे दृष्टं तदा तद्विषयं दृष्टिवशादेव नानाकथनात्, शृङ्गारिकप्रायेण विप्रलम्भादिविभागेन काव्यान्तरोपलक्षणेनोभ- यविषयस्योद्देश्यत्वे न कश्चिद्बाधः सम्भाव्यते । पुनश्चैतन्मते नाट्य- मपि नाटकस्य निबन्धमुत्सृज्य प्रवृत्तमित्याह भरतः—“यद्वागर्थसमोपेतम् न चैकस्मिन् रसे स्थितम् ।” इति प्रवृत्त्या काव्यस्य नाटके दृश्यते न तु नाटके । तथा—‘यथा च नानाद्रव्यैर्बहुभिः समन्वितानि व्यञ्जना- न्युत्पद्यन्ते तथा नानाभावेभ्यो भावेभ्यः सम्भूतो रसोत्पत्तिर्भवति’ इत्यनेन रसविभावे नाटकादीनां न विनिगमकमस्ति । श्लोकेषु दृश्यते—