साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

व्याख्यातारं। तत्र हेतवश्च हन्त गवेषणीयाः । ज्ञातहानि तु सपरपयोपहिनि- नीति ग्रन्थान्तरमद्याः सेठगन्धने । दुःशीलिगानमानेन भर्तृहरिणा राज्यलक्ष्मीं वहाय वैराग्यमाश्रितमिति निगद्य प्रसिद्ध । तत्र—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चान्यमिच्छति जन, स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च, तं च मदनं च, इमां च, मां च॥" इति तदीय पद्य चित्रम् । वृद्ध-राजो गङ्गाम्, गङ्गा तुरङ्गाले, तुरङ्गालस्य अन्यताऽनु- गमयनीति किंवदन्ती । अयमेव भर्तृहरिर्हरिहरेशाव्यायविरचितस्य भर्तृहरिनिर्वेद- स्यनाटकस्य कथानयको विभाव्यते । तत्र राज्ञो भानुमती विशुद्धचरितैव, नवरु किंवदन्तीगन्धोऽपि । राज्ञो योगि-गोरक्षतो दीक्षाग्रहण चेति दिक् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधसदर्भ रचयिता कृतिशकुन्त कल्पतरुर्धारानगर्या नाथो भूपालरत्न भोजदेवो विक्रमार्कसंवत् १००८ आसीत्, तदेतदधो निर्दिष्टेनन दानपत्राद्व्यक्तम् । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारान्परस्मिन् मम्मटस्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले सरस्व- तीकण्ठाभरणमालङ्कारिकाणा वस्तुत कण्ठाभरणमेवाभूत् । तत एवास्य बहवो विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेषुदृशा लभ्यन्ते । अस्य च पञ्च परिच्छेदा । तत्र प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोषगुणविवेचनम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञा शब्दालङ्कारा, तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्कारा , चतुर्थे बाह्याभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवे- चिता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिश्रित । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणामा- वान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्था उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यसामा- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यं पर्यालोचनीया । एतत् कण्ठाभरण महाराजश्रीभोजदेवेन अलङ्कारशास्त्र वेन व्यरदिष्टम् । एतस्य प्रारम्भममासौ— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्या सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥” ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदिय कृतिः कृतधिया कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपश्लोकिते । .. तद्दानपत्रस्यापेक्षितोऽशोडयम्— ...... परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- धिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-