साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

प्रयोजने यथा—राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छत्सु 'एते राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'तैलानि हेमन्ते सुखानि' । प्रयोजने यथा—'राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा—'राजा गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति'। प्रयोजने यथा—'गौर्वाहीकः' रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'राजा कण्टकं शोधयति' । प्रयोजने यथा—'गौर्जल्पति' । अत्र केचिदाहुः—गोसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्यन्ते । ते च गोशब्दस्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति । तदयुक्तम् ।

ऽप्यननेनेन्वयोऽनीति भाव्यम् । नन्वेव त्रयमत्र सुखार्थबोध इति चेत्, सर्व- परिहताना स्निग्धत्वाभावात् । नाम नाधिकरऐनान्वयाद्यपमेशैतान गुणार्थ- पात्तापीत्याह । न केवलदोषवेदेनस्य विशेषेण नित्यवतगन्धान सम्ब- न्धानुपपत्तिरिति वाच्य। तादृशान्तर्गतान्यत्वेनेनाधिकारात्। नहि विसङ्कट- परिग्रन्तुरोगा शब्दानां वेगात्प्रसन्नैन पतिते । एवं च 'हंस ते तुल्येन' इत्यत्र प्रतीमदर्शनसम्बन्धेन तैलगणमित्यस्यापत्तिरेव सुरूपमित्यर्थः । न चैवं 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ सर्वौऽय तत्सम्बन्धोपलम्भने निमित्तीप्रयत्कर्म- ईशून्यादित्यापादकमिति वाच्यम् । निमित्तस्य सुखार्थतायाः प्रसिद्धयेनैव बोध्यम् । चित्तस्य तत्र प्रतिसन्धानाभावाच्चेत्याह । एते राजकुमारा इति । तन्निश्चयत्वविशिष्टेष्वप्यनेकविधेष्वप्युपमानान्तरसम्भावना- यामथ प्रयोजनम् । राजसमूहराजकुमारत्वारोपरूपं प्रयोजनम् । राजा गौडेन्द्रमिति । गौडेन्द्रो कण्टकेनेव दोषप्रदानेनात्मानमुपकृत- वान्तरान्न दूषयन् । तस्य कण्टकसाम्यमन्तरेणाशक्यत्वात् तेन कण्टका- भिधाने कण्टक इत्येतदर्थं लक्षणारूपता सारोपा गौणीति । रूढावित्यादि । गौर्वाहीक इति । गोसदृशगुणाश्रयो वाहीक इति । लक्षणलक्षणासारोपगौणी । गोशब्देन लक्ष्यमाणस्य जाड्यमान्द्या- देरभेदप्रतीतौ सत्यां सामानाधिकरण्येन वाहीकसादृश्यप्रतीतिः । गौर्जल्प- तीति । गोसदृशो जल्पतीत्यर्थः । साध्यवसाना गौणी । अत्र वाहीकशब्द- स्याप्रयोगादन्तर्भूत एव वाहीकः साध्यवसानतया प्रतिपाद्यते । निमित्तीभवन्तीति । गोपदार्थस्य वाहीकस्य च साक्षात्सम्बन्धाभा- वात् तदुभयसम्बन्धी गुणो मध्ये द्वारतां प्रतिपद्यते ।