साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

प्रथमः । वाहीकार्थस्यासंकेतितत्वात् । न द्वितीयः । गोगवयचन्द्रमु- खादिशब्दद्वन्द्वानांमवयवप्रसादादिसाम्येऽप्यन्योन्यस्यान्यतमगद्गदार्थानभि- धायकत्वात् । न तृतीयः । अविनाभावलभ्यस्यार्थस्य शाब्देऽन्वये प्रवेशासंभवात् । शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यते । न द्वितीयः । यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयेत, तदास्य वाहीक- शब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसङ्गतं स्यात् । तस्मादत्र गोशब्दो मुख्यया वृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयमभ- जमानोऽज्ञत्वादिसाधर्म्यसम्बन्धाद्वाहीकार्थं लक्षयति । वाहीकस्याज्ञत्वा- यतिशयबोधनं प्रयोजनम् । इयं चै गुणयोगाद्गौणीत्युच्यते । पूर्वा तूपचारामिश्रणाच्छुद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विशकलितयोः शब्दयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रम् । यथा—

---

संदिग्वर्णाम्' इति जैमिनिसूत्रोक्तं न स्यात् । आक्षेपापेक्षया लक्षणाया मुख्यार्थना- धारिप्रतिसन्धानापेक्षत्वेन विलम्ब्यार्थोपस्थापकत्वात् समवाये विरोधेऽविप्रक- र्षाद्विलम्ब्यार्थोपस्थापकत्वात् । 'श्रुतिर्द्वितीया क्षमता च नित्यं वाक्यं पदान्येव तु संहतानि । सा प्रक्रियार्था कथमित्यपेक्षाभ्यां तयो र्योगदलं समाख्या ॥' इति कारिका सूत्रार्थव्याख्या । न द्वितीयः, न प्रतीतिरित्युभयपक्ष । अत्र गोश- ब्दस्य, वाहीकशब्दस्येत्यनन्तरं चकारो बोध्य । सामानाधिकरण्यमेकस्यार्थप्रति- पादकत्वम् । सन्तमसाह—तस्मादिति । तस्मादुभयरीतितश्च्युतो दोषान्तरम् । अन्वयमिति । अभेदसंसर्गेणान्वयेनापि । अगत्वाद्दीति । व्यक्तिभेदेऽपि गुणादि- गयोरैकमित्यभिप्रेत्येदं निर्वचनम् । अन्यथा शब्दलक्षणापक्षेऽप्यभेदान्वयसम्बन्धो न संभवति । प्रयोजनमिति । अज्ञत्वातिशयेदप्रतीति प्रयोजनमिति काव्यप्रकाश- कारः । इयं चेति । गुणस्य साधारणधर्मस्य योगात् सन्निधानादन्वयसम्बन्धा- द्वात् । तदुक्तम्—'एकस्माद्गुणवै धयेरियाद् दृ ... इति । ... पूर्वं साधारणधर्माभावादविनाभावसम्बन्धादेवेलक्षणा । पूर्वा ... व्यतिदिशन् । सादृश्यसम्बन्धेनाभेदं दर्शयितुमुपचारमाह । ... घटः' इत्याद्यपि प्रयोगस्य उपचारमूलकत्वापत्तेर्न सादृश्य ... पदावली निर्दिशि—अत्यन्तमिति । ... पमेयेऽप्युल्लेख्यमिति । विशकलितयोर्नानाभूतयोः सादृश्यातिश ... स्यस्वाभिधेयप्रतिपादकेन भेदप्रतीत्यसंसर्गेन ... हेतैरस्तीत्याह च ...

1. जैमि० सू० ...