साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १०७ वाग्वेषयोर्मधुरता तद्वच्छृङ्गारचेष्टितं ललितम्। दानं सप्रियभाषणमौदार्यं शत्रुमित्रयोः समता ॥ ५५ ॥ एषामुदाहरणान्यूह्यानि । अथ नायिका त्रिभेदा स्वान्या साधारणस्त्रीति । नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासंभवैर्युक्ता ॥ ५६ ॥ नायिका पुनर्नायकसामान्यगुणैस्त्यागादिभिर्यथासंभवैर्युक्ता भवति । सा च स्वकी अन्यस्त्री साधारणस्त्रीति त्रिविधा । तत्र स्वकी— विनयार्जवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया । यथा— लज्जापल्लवपसाहणाईं परभत्तिणिप्पिदामाईं । अविणअदुम्मेधाईं धण्णाण घरे कलत्ताईं ॥' नर्मनम् । अपमानः पराभवः । अरिना अपकारि । प्रयुक्तस्य कृतस्य । परेण शत्रुना ॥ उदाहरणं यथा रामतिलके— 'निरुपमरूपशोभा कर्षितस्मितनयनं कृथा किंचिदितो लोचनान्युज्ज्वलोत्फुल्लितविकृतम् । युक्तं तस्य हरधनुर्भागित- तेजोग्राह्येन नेत्रांन्तेन विदार्य स्थितस्य प्रोचे रुषा राघवः ।' विरुपसम- न्वन्तं रूपदोषाणाम् यस्य तम् । तस्य गर्वस्य । अर्थं गन्धम् । तद्धन्वंश- ङ्गुष्ठम् । एतैव सर्वतोऽपरस्यापि रूप—'पौरुषं तस्य दृष्ट्वा वपुश्च सरसव्यापारं मधुरं च भाषितम् । संस्मृत्येदमात्मनः धैर्ये कृतवान् साभिलाषो युक्तम् ।' 'दृष्टे मन्मथधम्मे रात्रिश्चन्दनं च धूपम् । स्निग्धं तरुणे रूपं निर्विकल्पं जरा त्यक्तम् ।' स्या स्वीया । अन्या परकीया । साधारणी सर्वस्त्री- वेश्या । 'स्त्री' इति स्वरूपनिर्देशः । यथासंभवैरिति । रूपकुलीनगुणैर्युक्ता नायिका न भवति । अत एव पञ्चाङ्गेभ्यो नायकेभ्यः शक्तिस्तद्गुणानां यस्याः । तत्रेति । 'लज्जा'प्रसाधनानि परभक्ति...