साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १२१ आरब्धे रभसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे, चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः॥' संलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृतविभूषणा । अवगुण्ठनसंवीता कुलजामिसरेद्यदि ॥ ७७ ॥ विचित्रोज्ज्वलवेषा तु रणन्नूपुरकङ्कणा । प्रमोदस्मेरवदना स्याद्वेश्याभिसरेद्यदि ॥ ७८ ॥ मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसंचारा स्यात्प्रेष्याभिसरेद्यदि ॥ ७९ ॥ तत्राद्ये 'उत्क्षिप्तं-'इत्यादि (१२० पृ.) । अनयोरुद्यमुदाहरणम् । प्रसङ्गादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते— क्षेत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतीगृहं वनम् । माँलापन्थः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा ॥ ८० ॥ तम् ऊर्ध्वं न्यस्तम् । एतेन तयोः शब्दप्रतिरोधः । प्रतिपादितः कृतः । तिमिरमेव अवगुण्ठनपटं आच्छादनवस्त्रं तस्य क्षेपं निरासम् ॥ प्रमदादिसहगमनमाह— संलीनेति । गात्रेषु अङ्गेषु । सङ्कुचितसर्वाङ्गीत्यर्थः । अवगुण्ठनेन आच्छादनपटेन संवीता संवृतदेहा । एतदुपलक्षणम् । अनुचितरागेणापि संवीता । तदान्धकारे नील- वस्त्रपरिधानवस्त्ररीत्यासन्दीप्ता । ज्योत्स्नायां चन्दनद्रवलिप्ता । उक्तेन यथा—'लिन यत्तमर्दिते वपुषि नीलचोलप्रभान्त्या सरागदशनाया मल्लदण्डद मेदिनी । करेण परिवेदितं शङ्कनशङ्कया दुर्जनः परं परमनुध्वनन् गच्छति न लज्जिता प्रेयसी ।', 'मपिचाकाराभरणेष्वपि सर्वोत्कर्षमीड्यतेत्यादि । ध्वन्यङ्गो न लज्जन्ते ज्योत्स्नावसति- गतीना ॥' आविद्ध इत्यादि पदमुदाहरणे यथा । 'आविद्धगतिसंचारा' इति पाठे आविद्धा वक्ररूपा गत्या सञ्चारः यस्यैतादृशप्रमितिशा प्रेक्ष्या । आद्ये कुलजामिसरेणपरे । अनयोश्चेष्याप्रेष्यनिसरेणप्रकणयोः । तत्र कामोदाहर- णम् । यथा मम—'दम्पेयुदेयविकटं यदि दर्शयसि शिरस्समुद्गतैर्गुच्छैः, सीधोः । मन्ये गृहमुदमिल्यमरेण मुक्ताऽथ लज्जातिलकुलं इति भावतः ।', 'जनो तवेदानुमन्मथेनासिने कर्णपूरप्रभाभिरुद्भवन् । प्रसङ्गादेते दिशेत् न- तीति सूचयन् वं प्रकटयिष्यसि ।' अत्र 'समीपम्' इति यमार्क 'समीपिकम्' इति

• वाटीति । ... न तु इति शेषः । क्षेत्रं यत् प्रसिद्धाख्यम् । वाटी पुष्पवाटी- वनम् बिल्वपाटलविशालवने । यत् वनौषधिसहितं वनम् इतरत्तु केवलं बिल्व- ...पादपैः । श्मशानं ... नद्योराद्योतीयादिना नदीमुखम् ... ... तदर्थम् ...