साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१५० साहित्यदर्पणे आलेख्खओपिअं विअ खणमेत्तं तत्थ संट्ठिअं मुअसण्णं ॥' अथोग्रता— शौर्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४९ ॥ यथा-- 'प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥' अथ मोहः— मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । मूर्च्छनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥ १५० ॥ यथा— 'तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । इति । 'केवलं तद्युवयुगलमन्योन्य निहितसजलमन्थरदृष्टि । आलेख्यार्पितमिव क्षणमात्रं तत्र संस्थितं मुक्तसङ्गम् ॥' इति संस्कृतम् । णवरिअशब्द केवलार्थे देशी ॥ चण्डत्वमत्यन्तासहिष्णुत्वम् । प्रणयिनी या सखी तस्या परिहासरसेनाधि- गतैः प्राप्तै । अकाण्डयमदण्ड इति । अकालयमदण्ड इत्यर्थ । अत्र मालती- शरीरे शस्त्रप्रहारं कुर्वतोऽघोरघण्टस्यापराधेन माधवस्य चण्डत्वमेतादृशोक्त्या व्यज्यते ॥ चित्तस्य निमीलनत्व विचित्तता । सुषुप्तिवारणायाह—भीतीति । आवेग संभ्रम । अनुचिन्तनमत्यन्तचिन्ता । अदर्शनमज्ञानम् ॥ अभिषङ्गः त्प्रणाटेकेनार्थ स्यात् । तत्तुत्यमप्रिमदलं भवति चतुःषष्टिमात्रकशरीरनिदम् ॥' इति दामोदरमिश्राः ॥

1. उग्रतेति । अविशेषापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीत्याद्याकारा चित्तवृत्तिरुग्रता । यदाहुः—'नृपापराधोऽसद्घोषकीर्तनं चोरधारणम् । विभावाः स्युरथो बन्धो वधस्ताडन- भर्त्सने ॥ एते यत्रानुभावास्स्युर्दौर्हृद्य निर्दयतात्मकम् ॥'
2. मोह इति । भयवियोगादिनयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः । 'द्रव्यभ्रान्तिप्रवृत्तिका चित्तवृत्तिः' इति तु नव्याः ॥ १. 'अथोग्रता' इति नास्ति ग पुस्तके २ इत्योऽन्ते 'ई' र्थं दिना यथारुच्यनुगमः । तत्र मोहीऽप- रससदातुणता भवतीत्य ।' इत्यधिकं ग-पुस्तके. ३ 'दृष्टि' इत्यधिकममन्त्राप्यस्त्यनुपदहृद् । ङी. ख-

• निर्दशितोऽस्ति सोऽपि दृढीभवन्नापट्टानुग्रहेद् ।' इति ग.