साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १४१ अमुना चोत्तमः शेते, मध्यो हसति गायति । अधमप्रकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति ॥ १४७ ॥ यथा— ‘प्रातिभं त्रिसरकेण गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः । गूढसूचितरहस्यसहासः सुभ्रुवां प्रवृवृते परिहासः ॥’ अथ जडता— अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णींभावादयस्तत्र ॥ १४८ ॥ यथा मम कुवलयाश्वचरिते प्राकृतकाव्ये— ‘णवरिअ तं जुअजुअलं अण्णोण्णं णिहिदसजलमन्थरदिट्ठि । मद्यस्यानवस्य उपयोगाद् भक्षणाज्जात । अमुना मदेन ॥ प्रातिभं प्राग- ल्भ्यम् । त्रिसरकेण मद्येन । गूढं सूचितं रहस्य यत्र स चासौ हासश्चेति ॥ अप्र- तिपत्तिः कर्तव्यानिश्चयः । तूष्णींभावो मौनम् । तत्र जडतायाम् ॥ णवरिअ मद इति । तत्रोत्तमे पुरुषे स्वापोऽनुभावः । मध्यमे हसितगाने । अधमे तु रोदनपरुषो- क्त्यादि । अयं च मदस्त्रिविधः । तरुणामध्यमाधमभेदात् । अव्यक्ताङ्गतवाग्वैश्वः सुकुमा- रस्तत्तद्वत्ता च योऽसिनीवने न आद्यः । भुजक्षेपस्खलितघूर्णितादिनिर्णेयभः । गतिम- न्मृतिनाशादिकार्य्यादिनिरधमः । प्रदीपे तु 'उत्तमसत्त्वः प्रहसति गायति तद्वच्च मध्य- मसत्प्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी शेते रोदित्यधमसत्त्वः ॥' इति व्यत्यासोऽस्ति ॥ १. प्रातिभमिति । मदानुभाववर्णनमिदम् । त्रयाणां सरकाणां समाहारस्त्रिसरकं त्रिवारमधुपानम् । 'सरकं शीधुपात्रे स्याच्छीधुपाने च शीधुनि ।' इति विश्वः । तेन त्रिसरकेण । 'त्रिपाने मदातिभूमिः' इति पानप्रसिद्धिः । प्रतिभाएव प्रातिभं प्रतिभाविशेषः । तत्प्रातिभं गतानां त्रिवारसुरापाणोत्कटमदोद्भूतप्रागल्भ्यभाजां सुभ्रुवां वक्रवाक्यरचनारम- णीय वक्रोक्तिशोभनः । गूढानि पूर्वं लज्जया संवृतानि, सूचितानि संप्रति मदेन प्रका- शितानि रहस्यानि नाम्याद्यवच्छेदालग्नसितानि यस्मिन् स गूढसूचितरहस्यः, स चासौ हासश्चेति विशेषणसमासः । प्रवृवृते प्रवृत्तः ॥ २. जडतेति । चिन्नोत्कण्ठामयविहेष्टानिष्टदर्शनश्रवणादिभ्याञ्चास्यानुपदसंर्व्यार्थप्रति- संधानविकला चित्तवृत्तिर्जडता । इयं च मोहाद्भूतः परतः जडने । यदाहुः— 'कार्याविवेको जडता परतः स्तब्धतोऽपि वा । तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणे तथा ॥ अनुभावास्त्वमी तूष्णींभावविसरनादयः । सा पूर्वं परतो वा स्यान्मोहादिति विदां मतम् ॥' इति ॥ ३. णवेति । स्कन्धकमिदम् । दृष्टशब्द्—'स्तन्धनन्ति वत्तपिरितं यत्र चतुष्क- १. 'अथ जडता' इति नास्ति क-पुस्तके. २. 'यथा-' इत्यदिदर्शिव पर्यन्तं नास्ति ग-पुस्तके.