साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१७० साहित्यदर्पणे तत्र यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ । अभीष्टं नायकं नायिकां वा । स च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ॥१८७॥ तत्र श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । ग्रहणम् ॥ तद्भेदौ शृङ्गारभेदौ ॥ तत्र तयोर्मध्ये । विप्रलम्भमाह—यत्र त्विति । तुशब्दश्चार्थः । तत्र रसे प्रकृष्टा प्रकरणादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रति रस्ति । नायिका नायको वा अभीष्टं नायकं नायिकां वा नोपैति नोपभुङ्क्ते असौ विप्रलम्भ इत्यर्थः । तथा चोपभोगाभावसवलितप्रकृष्टरतिविषयो रसो विप्रलम्भ इत्यर्थः । करुणादौ शोकोद्दीपनतया रतिसत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृष्टेति । सम्भोगेऽतिव्याप्तिवारणाय उपभोगाभावेति । विप्रलम्भसमानविषयके ज्ञानान्तरे संस्कारे वा अतिव्याप्तिवारणाय रस इति । अन्ये तु—'यत्र तु संसवलितह्लादतिर्न प्रकृष्टा अभीष्टमुपैति विषयीकरोति स विप्रलम्भः' इति व्याकुर्वन्ति । तन्न । करुणे ऽतिव्याप्तेः । यदि च 'यत्र' इत्यस्य 'शृङ्गारे' इति व्याकारात्करणे नातिव्याप्तिरि त्युच्यते तदा 'अभीष्टमुपैति' इत्यस्यानर्थक्यम् । अभीष्टविषयरतेरेव शृङ्गारत्वेन परिणामात् । अपरे तु—'नायिकादिभिरभीष्टं नोपैति न संगच्छते । तथा चामी- ष्टविच्छेदसवलिता रतिर्यत्र स विप्रलम्भ' इत्याहु । तन्न । प्रणयमानादावभीष्ट- विच्छेदाभावेनाव्याप्तेः । केचित्—"संयोग सुखसंभिन्नो विप्रलम्भस्तु दुःखयुक्त । रतिन्त्यो प्रकर्ष स्यादाधिक्यात्समुद् गतो ॥" इति दर्शनाद् दुःखसवलितरतिव्या- विभावको रसो विप्रलम्भ " इत्याहु । तन्न । प्रणयमाने दुःखायोगादव्याप्ते ॥ स च विप्रलम्भ चतुर्धा इतीदमुपलक्षणम् । विरहोऽपि वेदितव्य । स च गुर्वादिपरतन्त्र- त्वात् । संगमप्रतिरोधो यथा—'कि रूद्ध प्रियया-' इत्यादि (१२४ पृ०) । अन्यथा श्चेत् प्रथमः । नियोगकृतावच्छिन्नश्चे द्वितीयः । संयोगश्च न दम्पत्योः सामानाधिकर- ण्यम् । एकतयानयनेनाप्यर्थादिसद्भावे विप्रलम्भस्यैव वर्णनात् । एव वियोगोऽपि न वैयधिकरण्यम् । दोषयोरुक्तत्वात् । तस्माद्द्वाविमौ संयोगवियोगावस्थान्तःकरणवृत्तिवि- शेषौ । यन्मूलको विप्रलम्भाख्यादि धीः । तत्राद्यो यथा—'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सखीजनानुरोधेन मनोभवम् । द्रष्टुं छविमाननाम्बुजं लज्जास्तद्गतः निर्गसने ॥' इति । 'द्वितीये' यथा—'अधो न लज्जा पराङ्मुखं नयनयुगलं नन दूतीमन्दिरमागतस्य .... । विप्रलम्भस्त्वित्यादि, केवलह्लादांशोद्बोहा भावे केवलदुःख- न ष्टिव सम्भोगसम्भोग इत्येके इति सिद्धो रसगङ्गाधरे ॥ इति शृङ्गार .... ...