साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः। १८३ अथ हास्यः— विकृताकारवाग्वेषचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् । हासो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥ २१४ ॥ विकृताकारवाक्चेष्टं यमालोक्य हसेजन्नः । तमात्राsubलंम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २१५ ॥ अनुभावोऽक्षिसंकोचवदनेस्मेरातादयः । निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २१६ ॥ ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च । नीचानामपहासितं तथातिहसितं तदेष षड्भेदः ॥ २१७ ॥ ईषद्विकसिनयनं स्मितं स्यात्स्पन्दिताधरम् । मालिन्यं नाम्। इत्याकर्ण्य निमीलितार्धनयनं स्मेरं शनैरानतं सोत्प्रासं वदनाम्बुजं मृगदृशः स्मेरं चुचुम्बे प्रियः॥' हास्यरसम्माह—विकृतेति । विकृता आकारा- दयो यस्य तस्मात्कुहकान् नर्तकात् । एतदुपलक्षणम् । विकृताकारादिनिपदश- श्रव्यकाव्यादपि । 'कौतुकात्' इति पाठे विकृताकारादिजन्यात्कौतुकादित्यर्थः । अत्र हास्यरसे । तच्चेष्टा विकृताकारादिपुरुषचेष्टा । हास्यरसस्थायिभावस्य हासस्य भेदानाह—ज्येष्ठानामिति । उत्तमानामित्यर्थः । तदिति । हास्यभे- दादित्यर्थः । एष हास्यरसः । स्मितादीनां लक्षणमाह—ईषदिति । तत्र हास्येषु १. हास्य इति । हासस्थायिभावको विकृतवस्त्रालङ्करणको वदननेत्रादीनां बहुदृहा- तनुभाविन, व्यभिचारिणो हास इति निर्गलितार्थः । अथाट—'प्रमथस्य दत्तः तद्देवत्यं श्रेष्ठस्य मक्तम् । आत्मस्थो प्रहसतीति विभावोद्भासकत्वात् । हास्यप्रवरं दृष्ट्वा विभावदीप्योत्पाद्यते । योऽसौ हास्यरसस्वरूपः परस्य प्रदर्शितः ॥ ज्येष्ठानां मध्यम- नीचानां विज्ञानामप्यमी भेदाः । पद्यस्य दर्शितस्य षड्भेदाः सन्ति कार्ये । स्मिते च दर्शितं प्रोल्लसन्ने दुरपे दृष्टेः । मन्दोद्वितं चोत्कसितं स्मयते नरे ॥ सपक्षेदन्तं तु चातिहसितं परिकीर्त्यते । गिरत्यवलोकनया वक्षोध्वंसताम् । अङ्गप्रकम्पने हासो गुरुः निरुच्यते । वक्त्रेक्षयेऽतीवतुष्टैरनल्पैः विहसितंऽन्यथ तत्र कथितं बुधैः । इदञ्च मधुरं हास्यं बकनायनाम् ॥ समुल्लसति गण्डे च विक- चेक्षणेन युक्तम् । किञ्चिल्लक्षितदंष्ट्रं विहसितमुक्तम् ॥ सतुङ्गमंसयोर् हासो नासिकाविकृतो भवेत् । सान्द्रः कुटिलदन्ताग्रस्त्वपहासितं मतम् । सास्त्रेक्षणं गदिती रावोऽपरस्मितम् । पूर्वरूपानुमाने कार्यरूपेणोक्तः । ज्येष्ठमध्यादिष्ववस्थो- ऽप्येतैरेव ग्राह्यम्' इति ।

---

---