साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

यहाँ पृष्ठ की पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक—' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववेव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव वसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयो^२ अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्— 'क्वचिद्बाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभा- अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यान्त्यन्तं तिर- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्य- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम्। आश्रमस्थायाः कु- गोदावरीकुञ्जरूपे सङ्केतस्थाने प्रत्यहं पुष्पावचयेन कृतसङ्केतभङ्गं स्वप्रेरितश्व- द्रवेणाप्यनिवृत्त धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम्। गोदा गोदा- यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ह- इत्यन्वयः। प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे। उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्य- न्वयबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः। तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः। ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम् ॥ य- तया विपरीतार्थे पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयबोधः। ख्यातस्यान्वयबो- यीभूतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम्। लक्षणा लक्षणामूलो ध्व- अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः। अत्र लक्षणामूलध्वनौ। आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमि- च्ये। द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुषज्यते ॥ प्रथममि- पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः। यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति।

1. असंलक्ष्येति। सम्यग् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो र- यस्मिन्सः। स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीयितेषु विभावादिभावव्यभिचारिषु महद्ध्यु- १. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर ' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विवक्षित-' ! 'द्विविध ' इत्यन्तं पाठो नास्ति