साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चतुर्थः परिच्छेदः । २१३ अलंकारशब्दस्य पृथगुपादानादनलंकारं वस्तुमात्रं गृह्यते । तत्र वस्तुरूपशब्दशक्त्युद्भवो व्यङ्ग्यो यथा— पन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे । उण्णअ पओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु ॥ अत्र सत्थरादिशब्दशक्त्या यद्युपभोगक्षमोऽसि तदास्स्वेति वस्तु व्यज्यते । अलंकाररूपो यथा—'दुर्गालङ्घितविग्रहः—' इत्यादौ (६२ पृ.) । अत्र प्राकरणिकस्योमानाम्महादेवीवल्लभभानुदेवनामनृपतेर्वर्णने द्वि- इति । 'व्यङ्ग्यस्य' इति शेषः । अनलंकारमिति । अलंकारशब्दोऽत्र धर्म- ॰ । तेन न विद्यते अलंकारो यत्रेति बहुव्रीहिः । तत्पुरुषसमासे क्लीबत्वं न स्यात् । 'शेषतत्पुरुषद्वन्द्वान्वत्यस्थपदलिङ्गौ' इत्यनुशासनेन पुंस्त्वप्रसङ्गेः ॥ पन्थिअ इति । 'पथिक नात्र संस्तरमस्ति मनाक्प्रस्तरस्थले ग्रामे । उन्नतपयो- ॰धरं प्रेक्ष्य यदि वससि तद्वस ॥' इति संस्कृतम् । निवासार्थिनं पथिकं प्रति सर्व- ॰स्या उक्तिरियम् । संस्तरं शयनीयकट मनाक्त्वमपि तन्नास्ति । प्रस्तर एव ॰थं रूपिम इति दर्शयति—प्रस्तरस्थल इति । पयोधरं मेघम् तत्तदा निवा- ॰तोपयुक्तं शयनीयकटादिकमत्र नास्त्येव । मेघप्रतिरुद्धगतिकतया यदि वससि तद्व- ॰स्यापातत प्रतीयते । तस्य व्यङ्ग्यमाह—अत्रेति । सत्थरादीत्यादिना पत्थरत्थ- ॰पओहरशब्दयोर्ग्रहणम् । परदारगमननिषेधकग्रामार्थकं सत्थरपदं प्राकृतप्रसिद्धम् । ॰स्तरे स्त्रीजनं संभोगार्थं गृह्णातीत्येवमर्थकं प्रस्तरस्थलपदं संस्कृतप्रसिद्धम् । स्तनार्थक- ॰मपि पयोधरपदमुभयोः सिद्धम् । एषा शक्त्या नान्तर्येण परम्परयापि शब्दशक्त्यु- ॰द्भवो यथा—'शनिरशनिश्च तनुर्जन्निहन्ति, दुष्टानि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । दद्य प्रती- हति पुनः, स भ्रातुदारोऽनुदारश्च ॥' शनिर्महेडशनिर्वज्रं च तनुर्जन्निहन्ति । अनु- ॰दारोऽनुन्नतदारः । तत्रादादिशब्दशक्त्या शनिर्निरहे व्यष्टिते तत्त्वारा निरुद्धवपि त्वद्- ॰सुपर्वगर्मिकं कार्यं युवत इति वस्तु व्यज्यते । उत्तरार्धे तु विरोधाभास एव । यद्वा ॰योऽनुदारोऽपि तद्दर्शनादुदारो भवतीत्यर्थः ॥ अलंकाररूप इति । 'दुर्गा- १. अत्रेति । प्रस्तराणां प्रदेशत्वात्पयोधराणां चोन्नतत्वाच्चोभयसम्बन्धेन ग्रामे वासस्तत्त्वं दर्शितमित्यर्थः । यद्वा संस्तरं शयनम् दिशिकृति नास्ति, किं पुनः संविधम् । परिशिष्टनिदर्शितरतिप्रयुक्तशय्याप्रवृद्धं पयोधरम् स्तनं समुन्नतीभवन् प्रेक्ष्य च प्रेक्ष्य दुपभोगक्षमोऽसि तदा आस्स्वेति । प्रस्तरस्थलं इत्यनेन दृढकाठिन्यं सम्भोगोऽपि संप्रमर्दे द्वैध सम्भोगशौण्डतां परितृप्यमाणस्तद्व्यवहारोऽस्त्येवेति तात्पर्यार्थः ॥