साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

यहाँ पृष्ठ का लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

२१२ साहित्यदर्पणे क्रमलक्ष्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यङ्ग्यस्तस्य शब्दशक्त्युद्भवत्वेन अर्थशक्त्युद्भवत्वेन शब्दार्थशक्त्युद्भवत्वेन च त्रैविध्याल्लक्ष्य- क्रमान्नो ध्वनेः काव्यस्यापि त्रैविध्यम् । तत्र वस्त्वलंकाररूपत्वाच्छब्दशक्त्युद्भवो द्विधा । ध्वनिः । तस्य खलु जनकीभूतशब्दोत्तरजायमानत्वरूपक्रमो लक्ष्यते ^१- तत्तुल्ये व्यङ्ग्ये सतीत्यर्थः । क्रमस्य व्यङ्ग्यप्रतीतिपौर्वापर्यस्य लक्ष्यत्वात् प्रतीयमानत्वात् । अनुरणनरूपः प्रतिध्वनितुल्यः । वस्त्वलंकार०

---

शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्विरोधालङ्कारश्च प्रतिभासत इति विशे- यानुग्राहिण श्लेषस्यायं विषयः । न त्वनुत्तानोपमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेः । यत्र तु शब्द- सदलङ्कारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः । यथा हर्षचरिते—" कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नजृम्भत ग्रीष्माभिधानः स्फुल्ल मल्लिकाधवलाट्टहामो महा-" अत्र ऋतुवर्णनप्रस्ताव नियन्त्रिता अभिधाशक्तयः । अत एव 'अवयवप्रसिद्धेः ०७ " र्द्वर्बलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दा एकमेवार्थमभिः कृत्या । तदनन्तरमर्थावगतिः शब्दशक्तिमूलाद् ध्वननव्यापारादेव । तत्र केचित्— यत एतेषां शब्दानां पूर्वमर्थान्तरेऽभिधान्तरं दृष्टं ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतर्दा- रेव प्रतिपत्तृनियन्त्रिताभिधाशक्ति केभ्य एतेभ्यः प्रतिपत्तिर्ध्वननव्यापारादेवेति ७- मूलस्य व्यङ्ग्यात्मत्वं चेत्यविरुद्धम् । अन्ये तु—साभिधैव द्वितीयार्थमामम्य ग्रीष्म- पणेदेवताविशेषमातृदृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापारे इति । एके तु शब्दश्लेषे तावद्भेदे मति शब्दार्थश्लेषेऽपि शक्तिभेदाच्छब्दभेद इति द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते । स च कदाचिदभिधाव्यापाराद् यथोभयोत्तरदानाय 'श्वेतो वति—अलम्बुसानां याता' इति प्रश्नोत्तरादौ । वा तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थ- प्रतिपन्नं प्रतीयमानमूलत्वात्प्रतीयमानमेव युक्तमिति । इतरे तु—स्फुटमल्लिका एव राष्टहासोऽस्येति व्याख्यानाश्रयणे तदर्थसामर्थ्यं तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रसूयते । तस्मा- तीयोऽर्थोऽभिधीयत एव न ध्वन्यते । तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य तन्म- प्राकरणिकेन साकं या रूपणा तावद्भालेव न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननव्यापारा- तत्रानिधाशक्तेः कस्याश्चिदप्यनाशङ्कनीयत्वात् । तस्या च द्वितीया शब्दशक्तिमूला विना तस्या रूपणाया अनुपपन्नात् । अत एवालंकारध्वनिरयमिति युक्तम् । यथार्थ शब्दशक्त्या प्रकाशमाने नत्वप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वान्यस्य न न्रियापि द्वौदित्यप्राकरणिकप्राकरणिकयोरिति प्रतीतेषु विभावाः कारयितव्यः ना श्लेषो न शब्दोपारूढ इति—

१. 'क्रम' पाठो नास्ति २. 'एकस्य' इत्यारभ्य पा० ना० 'ग'. ३ ग पुस्तके तु 'विगलित-' इ०