साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२१९ साहित्यदर्पणे 'तात्पर्यव्यतिरेकेण व्यञ्जकत्वं न विद्यते । यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्यं न तुलाधृतम् ॥' इति, तन्मतेनापि 'ऐन्द्रलुप्तिकमेषा सिद्धस्य व्यापाराभाव' इति मौक्तिक- रेव पातनीयो दण्डः । एतच्च चिन्त्यमित्युपाध्यायाः । दीर्घदीर्घतमाभिधाव्यापारे- वाचकस्य लक्षयित्वा स्वातन्त्र्येण बोधकत्वे मानं नास्तीति तात्पर्येति । कार्य- दार्ढ्यादत्र सादृश्यनिबन्धनत्वं व्यङ्ग्यस्य न ज्ञायते इत्युत्प्रेक्षोपपत्तौ वचनान्तरात् तात्पर्येनैव व्यञ्जनोद्धारः । नन्वेवं यावत्कार्यप्रसारित्वात्तुच्छो यत्न इत्यत आह—यावदिति । यावत् हि फलम्तावतोऽवभासात् तात्पर्यानव- माननोपपत्तौ विधावित्यर्थः स्यात् । एवम्प्रत्याय्याभासिकप्रभेदतः पर- रूपवाक्यप्रमेयसमुदायेन परिणामाय स्वयमुत्पाद्यत्वाद् । भट्टा- श्रीगौरिनिवन्धनसमये स्वमतेन तन्मतमवकाशमनयत् । यदभिधीयते मतं काव्यस्य हेतुर्न भवतीति । अतो न भावना ज्ञायतेन मुद्रव्यञ्जक- कभावोऽपि स्याद्वा, न वा तत्सम्बन्धेन कश्चिद् भावसम्, नान्यादृ- श्यते । तेन मनोभवतो न सम्भवतु साति नयनादिना काव्येन नाप्या- न चास्य शब्दान्तरेषु नानार्थत्वात्प्रसन्नार्थं काव्यशब्देष्वपि न भाव्यमिति वाच्यम् । भावनाक्रियायाश्चानन्यदृष्टत्वात् । किञ्च, नाप्यन्वयव्यति- रेकान्वयव्यतिरेकाभ्यामिह गवानयनात् । तदुक्तम्— नाप्यनियमसम्बन्धाद् भव्य- र्गमानिमान् । यत्प्रसङ्गाभ्याम् न चात्र न व्योक्तितम् ॥' इति । कश्च पुनरदृ- तमन्वेत्य परस्य व्याप्यादेशानुपपत्तौ, नैक तथाविधेनेट्वालुक्तमौण्डरी- त्याद्यविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशब्दान्तरात् तात्त्वेन रसाभावेन लक्षयिती रसा- प्तीति ॥

1. शब्देति । वाचकस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्य अभिधया लक्षणया वा स्वार्थ- दृढबोधमुत्पाद्य पुनरभिधया लक्षण्या वावान्तरबोधने सामर्थ्याभावादित्यर्थः ॥
2. किमितीति । यदि भवन्मते तादृशाभिधाव्यापारेण व्यङ्ग्यार्थोऽवबुध्यते, तदा किमर्थं लक्षणा स्वीक्रियते । लक्षणाव्यापि भवत्कल्पिताभिधाव्यापारेण बोधात् । अपि च किमर्थं मीमांसादर्शने भगवता जैमिनिना 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ३।३।७।' इति सूत्रेण श्रुत्यादिषु पूर्वपूर्वबलीयस्त्वं निरूपितम् श्रुतिस्थल इव लिङ्गादिस्थलेऽपि शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमानानामर्थानां दीर्घदीर्घतराभिधा- व्यापारेणैव प्रतीतौ लिङ्गादीनां दौर्बल्ये बीजाभावात् । निरपेक्षो रवः श्रुतिः । अर्थविशेषप्र- काशनसामर्थ्यं लिङ्गम् । परस्परसाकाङ्क्षावशात्कचिदेकस्मिन्नर्थे पर्यवसितानि पदानि १. 'इति नास्ति घ-पुस्तके २ 'दिग्धव्यव्याराभाववादिनि' क