साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२६६ साहित्यदर्पणे इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि— ननु नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानं ततश्च वाच्यादसम्बद्धोऽर्थोन्नावश्यं प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्गः स्यात् इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधकोऽर्थो लिङ्गम्, बोध्यश्च लिङ्गी, बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । स- पक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिवद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये । तस्मादन व्य- ङ्ग्यार्थालिङ्गरूपालिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमनमनुमान एव पर्यवस्यति इति । तन्न । तथा ह्यत्र “भम धम्मिअ-’ इत्यादौ गृहे श्वानिवृत्त्या विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति^२ । चन्द्रबुद्ध्या रात्रिज्ञानेन विघटनम्, पिहिते सति चन्द्रानुपलब्ध्या राज्यभावज्ञानेन तयोर्घटनम् । तयोर्भ्रान्त्या मुहुर्वियोगसंयोगदर्शनेन कौतुकमिति भावः । 'का- कावदने नन्दतागेपणेन रूपकालंकारः । अनुमेया एव, न तु व्यङ्ग्या । अनु- मानत्वमुपपादयति—तथाहीति । संदिग्धसाध्यकः, सिषाधयिषाविरहविशिष्ट- सिद्ध्यभाववान् वा पक्षः । निश्चितसाध्यवान् सपक्षः । साध्याभाववान् विपक्षः तद्व्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । इयं व्याप्तिर्लिङ्गात्साधनात् । लिङ्गी साध्यम् । न च तावद्व्यङ्ग्यं प्रतीयत इति वाच्यार्थस्य लिङ्गत्वमभिप्रेत्य तत्र असत्त्वादिनोपपा- दयति—ततश्चेति । अन्यथा असंबद्धप्रतीतिस्वीकारेऽतिप्रसङ्गः स्यात् । ‘भम धम्मिअ-’ इत्यादौ भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि बोधः स्यात् । सं- बन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यरूपः संवन्धः, स एव व्यापकताघटक इति नावश्यं ततश्च संबन्धस्यावश्यं सत्त्वाच्च क्षपक्षत्त्वादिक्षानस्यैवोपयोगित्वात् । तदुपपादयति- पक्षसत्त्वमिति । निबद्धं शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्बन्धबलात् । अव- सेये प्रज्ञेये । महावाक्यार्थं निरूपयति—तस्मादिति । दूषयति—तन्नेति । गृहे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विवि[धं] ‘अभ्रमणमनुमापयति’ इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानगृहमनीप... १. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीरे भीरुभ्रमणायोग्यं सिंहवत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं, यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥ २. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वतः ॥ ३. सपक्ष इति । यथा तस्मिन्नेव हेतौ महानसम् ॥ ४. विपक्ष इति । यथा पूर्वोक्त एव हेतौ जलाशयः ॥ १ ‘वाच्यादसम्बद्धो व्यङ्ग्यार्थो न प्रतीयते । तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेन कश्चित् संबन्धेन भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठतया विरूपाल्लिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमानं यत्तदग्रे दर्शयिष्यते’ ग २. 'अनुमेय' क. ३ 'तत्र' इति नास्ति ग-पुस्तके