साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

-- नाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा उच्यन्त इति. अवश्यंभावी प्रतीतिक्रमः केवलमाशुभावितयाऽसौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि- व्यक्तिधर्मः" इति यदुक्तम्. तत्र प्रष्टव्यम् — किं शब्दाभिनयसमर्पित- विभावप्रत्यायनुमितरामादिगतरत्यादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं भवतः, तद्भावनया भावकैर्भाव्यमानः स्वप्रकाशानन्दो वा । आद्ये न विवादः । किंतु 'रामादिगतरत्यादिज्ञानं रससंज्ञया नोच्यतेऽस्माभिः' इत्येव विशेषः । द्वितीयस्तु व्याप्तिग्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव । यच्चोक्तं तेनैव — 'यत्र यत्रैवंविधानां विभावाअनुभावसात्त्विकसंचारिणा- मभिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः' इति सुग्रहैव व्याप्तिः पक्षधर्मता च । व्युत्पादयति — त एवेति । विभावादय एवेत्यर्थः । आस्वादपदवीं प्रत्यक्षावि- षयत्वम् । तथा च पयो दध्यादियोगेन दधित्वं प्राप्नुवद्यथा कारणमुच्यते तथा विभावादयोऽप्यनुमीयमानरत्यादियोगेन रसादिरूपतां प्राप्नुवन्तो रसादेः कारण- मुच्यन्त इति भावः । नन्वेतादृश कार्यकारणभावस्वीकारे रसादेरसंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यत्वं व्यथुनुद्येतत आह— अवश्यंभावीति । तासां विभावादिप्रतीतिव्या- प्तिस्मरणतन्महिमानुमितिरूपसाक्षात्कारणां प्रतीतीनां क्रमः पौर्वापर्यम् । आशु- भावितया शीघ्रत्वादित्यर्थः । असौ क्रमः । तथा चात्र शतपत्रव्यतिभेदवत्क्र- मसत्त्वेऽपि सूक्ष्मकालतया स न लक्ष्यत इति भावः । ननु स्वमतान्निमधिकं कल्प- यन्तं प्राह — यत इति । अयमीदृशः, अद्यापि रसादेर्व्यङ्ग्यत्वस्वीकारेऽपि, अभिव्यक्तिर्व्यञ्जनाजन्यबोधः । यथा भवतां प्रथमं विभावाद्युपस्थितिः, ततो रत्यादिस्मरणम्, ततः साधारण्यभिमानः, ततो रसोत्पत्तिः, इति क्रमसत्त्वेऽ- प्यनुकल्पिनतया रसादेरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यपदव्यं तथास्माकमपीति भावः । शब्दाभि- नयेति । दृश्यश्रव्यरूपकाव्यद्वयाभिप्रायेण । समर्पितेति । जनितेत्यर्थः । भव- तस्तव । तद्भावनया विभावादिबोधेन । भावकैः सामाजिकैः । भाव्यमान आस्वाद्यमानः स्वेन आत्मना प्रकाशो यस्य सः । 'रसत्वेनाभिमत.' इति द्विती- यकल्पेनान्वयः । असिद्धो नानुमितिविषयः । श्रोत्रियजरन्मीमांसादीनां विभा- वादिरूपपक्षसत्त्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दानुत्पत्तिदर्शनादयं हेतुर्व्यभिचारीति व्याप्तिग्र- १. व्याप्तिरिति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति साहचर्यनियमः । साध्याभा- वावद्वृत्तित्वमित्यर्थः ॥ २. पक्षेति । व्याप्तस्य (धूमस्य) पर्वतवृत्तित्वम् ॥

• 'अभिव्यक्ति' ग. 'अभिव्यक्तेरयम्' घ. २. 'इमम्-' इत्यादि 'भाव्यमानो' इत्यन्तं पाठः क-पुस्तके नास्ति । ३ 'हेतुः' इत्यादि क-पुस्तके नास्ति.