साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, ¯र्योधनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साहश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्गयन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य मुग्धुं समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादशन्र्जन्तिभ्रमात् । 'अनुभूत्स' इति पाठे नाहरूपावृणूमूल्यं अमनिन्द्यस्वेत्यर्थ ॥ संक्षेपात् अविरेपात् । अन्यार्थे स्वार्थान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन दासोऽहन्तो चेति न विशेष्यपन्दम् । अतः एवार्थान्तर- स्थाने आत्मन प्रयोग ॥ सादृश्यपुर सरं साहूष्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्य लघाया तात्पर्यम् । दक्ष दृढस्य छवैन पाण्डुसुतस्य क्या श्ला- घेति पारत्स्वेकान्तेऽस्मिन्नशेपेऽप्यस्मिन्ने भविष्यतीति भाव ॥ उक्तिभि- षन्दू । भङ्गयन्तरेण प्रकारान्तरेण । रतिकेलि दम्पति म० । तथा दृप्तं जेरिरल पक्ष्मः । समालम्भादङ्गचिह्नात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रिययाै कस्यच्य मिथुन्दनं दर्शयता मयाप्यत्र सत्य मिथुन्दनमिष्य- सूत्रित ॥ विशेषेति । रसातवन्मविस्तारार्थं विशेष तस्या प्रयोजने शेषत्वेनै० । १ 'निषिद्धेव' पु० । २ 'समान्भात' प० ३ 'सौन्दर्यानुभवार्थ' इत्यन्तः