साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन्, धनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य सुभ्रु समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोर्हविस्तारोऽनुक्तसिद्धिर्विदार्यते । सादृश्यजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य अनिष्टपदस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्राङ्गुलित्वेन आत्मा अन्यो वेति न निर्दिष्टवत्त्वम् । अत एवार्थान्तर- स्थाने अन्यन प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुत्यश्लाघया तात्पर्यम् । यथा वृद्धस्य छलेन वधाह्ययुक्ता तथा चला- न्धपि बालरस्तैर्ह्वान्तेऽस्मिन्योधेऽनर्हेतुकीर्त्तने भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्- शब्दः । भङ्ग्यन्तरेण शब्दभङ्गिना ॥ रतिकेलि वदन्निति सः । गङ्गा रत्यै केलिकलं यस्य सः । समालम्भादवगुण्ठनात् । कादम्बः कलहंसः । अत्र प्रियायै दृश्यस्य निवारनन्दनं कुर्वता नायकेन स्वस्य निवारनन्दनभिलाषः सूचितः ॥ विशेषेति । रसाद्युपयुक्तपदार्थं विशेषः तस्य प्रयोजनं निर्दिश्यते । १. 'प्रतिषेधस्तु' कख. २. 'सम्बन्धे' घ. ३. 'विचार्यते' कघयोः दृश्यते.