साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

षष्ठः परिच्छेदः। ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, घनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य मुग्धे समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोँहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादृशजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य भ्रमविषयस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन राजा सन्तो वेति न विशेषोपन्नम् । एष एवार्थान्तर- स्थाने आत्मनः प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्यलाघवा तात्पर्येण । यथा वृद्धस्य हतेन पाण्डुपुत्राणां तथा धन्या- नामपि घातयैर्हताभिनैर्दुष्कृतैर्नाम्नो भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्नि- र्बन्धम् । भङ्ग्यन्तरेण प्रकारान्तरेण ॥ रतिकेलिं वन्दति ना । यद्वा क्ले- शोजितं यथा स्यात् । समालम्भादाश्लेषविशेषात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रियर्थं तद्वन्मम प्रियसंगमे प्रार्थना नृपेण स्वस्य प्रियसङ्गमाभिलाषः सूचितः । विशेषेति । स्पष्टतरमप्रदिष्टवशाद्येन विशेषः तस्मै प्रयोजनं विशेषः ।