साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

षष्ठः परिच्छेदः । ३६१ यथा मम प्रभावत्याम्—'वज्रनाभः— ( अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥ ) प्रद्युम्नः—अरेरे असुरापसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितेरो- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥' गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥ यथा वेण्याम्—'राजा— अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥' अनन्तरम् '(प्रविश्य) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नं—' इत्यादि । अत्र रथकेतनभङ्गार्थे वचनमूरुभङ्गार्थे संबन्धे संबद्धम् । व्याख्यानं स्वगसोक्तस्यान्यथात्वस्यन्दितं भवेत् । यथा छलितरामे—'सीता—जाद, णाह क्खु उआज्झाएण गन्तव्वम्, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्वो । लवः—अथ किमा- दाभ्या राजोपजीविभ्या भवितव्यम् । सीता—जाद, मो क्खु तुह्माणं पिढा । लवः—किमादयो रघुपतिः पिता । सीता—( सगद्गदम् ।) मा अण्णधा संकह्म् । ण क्खु तुह्माणम्, सअलाए जेव पुढवीएत्ति ।' धिग्देन पादयोरित्यादेनोक्तिः ॥ अस्य प्रद्युम्नस्य । नो देवनम् ॥ गण्डमाह— प्रस्तुतसंबन्धि प्रस्तुतार्थसंबद्धम् ॥ पर्याप्तं समर्थम् ॥ संबन्धे प्रस्तुते । अन्य- न्दितमाह—व्याख्यानमिति । स्वस्योक्तस्य 'वाक्यस्य' इति शेषः । जाद इति । 'पुत्र, एषं खलु उपाध्यायेन गन्तव्यम्, तदा स राजा विनयेन प्रणयित- व्यः ।' (इति संस्कृतम् ।) 'पुत्र, न खलु युष्माकं पिता ।' इति संस्कृतम् । 'मा अन्यथा शङ्कध्वम् । न खलु युष्माकम्, सकलस्य एव पृथिव्या इति ।' इति संस्कृतम् । राज इतिपदादुपजीव्येत्यपकृष्येणान्वय इत्यभिप्रेत्योच्यते दास्याम् । 'राजा—'

1. अध्यासितुमिति । पङ्कपुरं (—)हित्वोदयं दृष्ट्वाऽधिरूढरागः समुद्बि- हारिण्य हस्तप्राप्यरत्नं !' इति । साहि० २१