साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१ 'आशीःपरम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥' अत्र वेन्द्यामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति संदेहः । नेयार्थत्वं रूढिप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थप्रकाशनम् । यथा— 'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरोत् । अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम् । तेषादिनाथर्जनक शब्दः संदिग्ध । आशीरिति । कर्णे कृत्वा श्रुत्वा । अग्रेति । वन्द्यामिति पदस्य सन्दिग्धस्य शाब्दबोधविलम्बेन रसनिषदरीनाद्रवो रस विल- म्बकृत् ॥ अशक्तिकृतं कवेरसार्मध्यप्रयुक्तम् । असामर्थ्यमाद्युदति ॥ चर- णाघातेन चरणाघातपदेन निर्जितत्वं पराभव । मुखस्य चरणाघातासम्बन्धा- त्तस्याप्यसम्भ वरतन्द्वायानुपपत्ति । वैयव्यचरणाघातपदान्तः सन्देहनिरा- सबलवत्वं मुखलक्ष्मयो सम्बन्ध । अत्र रूढिप्रयोजनव्यतिरिक्तपदेन बद्धेना- सनिधाय, ततो दृष्टयोपस्थिति ततः शाब्ददोष इति हरिबन्देन सम्प्रयुक्त- म्बगमन दूषताबीजम् । केचित्तु—'विशिष्टलक्षितान्त प्रयोजन' नेयार्थिदोष कथ नेयार्थम्' इति चेत् । न । रूढिप्रयोजनभावपदस्य मुख्य लक्ष्यार्थप्रकाशनो- पपत्यपरतया प्रकृते तत एव नेयार्थताभ्युपगमात् । केचित्—'पद्मद्विजेभ्यं हि शोभमैव फलित न तु चरणाघातेनेति तद्योज्यसम्बन्धासम्बन्धत्वेन' इत्याहु । तन्न । पद्म हि तरुणाब्जव्योधान्तर सम्भवप्रतीतिरुपनिषदा, न तु निर्जि तत्वादिकार्यति । तत्पर्यवसान्, मुखत्वमपि सम्मिश्रितत्वाद्भवतः । य यत्र साकारता विहित प्रयोजनेति चेन्न, दन्तक्षतादिस्थलस्याप्य- नुपपत्तिः । यथा चात्राप्युक्तम् निर्जितत्वं पराभव इत्यनेन सम्बन्धा- र्थोपपादकत्वात् पद्मपदार्थस्येति बोध्यम्। अत्र मुखस्य कमले चरणाघात- कर्तृत्वसम्बन्धेन प्रकारोऽयं द्रष्टव्यः

1. वन्द्यामिति । रथोऽङ्गाङ्गशब्देषु कृतातिप्रसङ्गवारणाय विशेष- दुष्टार्थप्रतिपादकत्वेऽपि न दोषः । अत्र चान्यार्थबोधकत्वमेव न तु तत्र प्रसिद्धार्थः । अनेकार्थत्वेनैवार्थस्य संशयबीजत्वात् नास्ति सन्दिग्धत्वम् । सन्दिग्धार्थमुक्त्वा नेयार्थमाह— कश्चिन्मङ्गलमुखेऽस्तीति 2 नेयार्थमिति । यो हि रूढितः प्रयोजनाद्वा न प्रयुज्यते परं केवलं निमित्तसद्भावादिच्छामात्रेणैव लक्षकः क्रियते सोऽर्थो नेयार्थः इत्यर्थः । तल्लक्ष्योऽर्थोऽप्युपपत्तिविहीनो भवत्येव । यथा—