साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३८२ साहित्यदर्पणे अप्रयुक्तत्वं तथाप्रसिद्धावपि कविभिरनादृतत्वम् । यथा— 'भाति पद्म मरोवरे ॥' अत्र पद्मशब्द पुल्लिङ्गः । ग्राम्यत्वं यथा— 'कटिम्ने हरते मनः ॥' अत्र कँटिशब्दो ग्राम्यः । अप्रतीतत्वमेकदेशमात्रप्रसिद्धत्वम् । यथा— 'योगेन दलिताशय ॥' अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः । तस्य व्यञ्जकत्वात्तच्छुदपदस्यानुचितार्थत्वम् । द्वितीय यथा—'प्रज्वलद्वणैर् पतन्ति शरान्व ।' अत्र प्रज्वलदिति पदमनुचितार्थम् । तृतीय यथा—दिवा रात्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्समुच्चैः शिरसामनीव ॥' अत्रामङ्गत्वान्यत्वकारभवस्य समर्थकं द्विर्द... चितार्थम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ तथाप्रसिद्धावपि तेन रूपेण प्रसिद्धावपि... पुंलिङ्ग इति । 'अप्रयुक्त' इति शेष ॥ हालिकसाधारणप्रसिद्धत्... ग्राम्यः । कटिरिति । अत्र शृङ्गारस्य गूढवक्तृत्वादलाभावाच्छ्रव्यैकदेशि... रोध ॥ योगेन प्रकृतिपुरुषयोर्भेदचिन्तनेन दलिन खण्डित आशयो वास... यस्य स । आशयशब्दोऽप्रतीत इति शेष । अत्र योगशास्त्रानुशीलिना... पदार्थानामज्ञाना योगिनिपदभवबोधविलम्बकरत्वमप्रतीतत्वम् ॥ प्रकरणार्था... 1 पद्मेति । 'वा पुंसि पद्मम्' इत्यनेनाज्ञातोऽपि पुंल्लिङ्गः पद्मशब्दः कविभिर्न हि प्रयुक्त । अत्र दूषकताबीज तु नादृशकृतिनमयलङ्कनप्रयोजनानुसंधानलक्षणदुष्टतायै भवति । यमकादिप्रयोजनसत्त्वे तु नाय दोष, अन्यत्राप्रयुक्तस्यापि क्वचित् भे प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रनाभावादिति ॥ 2 कटीति । अत्रेद तत्त्वम्—श्रोणीनितम्वादिकमेव विदग्धे प्रयुज्यते, कटिशब्दस्तु दग्धमात्रप्रयोज्यमिति ग्राम्यम् । पद त्रिविधम्—ग्राम्य नागरमुपनागर च । विदग्ध... प्रसिद्ध नागरम्, ग्राम्यकक्षातिक्रान्तमप्राप्तनागरभावमुपनागरम्, नागरेणोत्तरे विदुषा ग्राम्यशब्दप्रयोगादुत्तरवैदग्ध्योन्नयनेनात्र दौष्टयम् । अत एव विदूषकादावधने वक्तृ... दोषत्वम्, तस्य तथैवाचित्येन वैरस्याभावाद् ॥ अन प्रकारे संपूर्णश्लोकस्त्वेवम्— 'राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ॥' 3. योगशास्त्र इति । 'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' इति पातञ्जलसूत्रे ( १।२४ ) वासनार्थक आशयशब्दः प्रयुक्त । वासना चात्र दुः... निदानं मिथ्याज्ञानजन्यः सस्कारविशेषः । दूषकताबीज तु तच्छास्त्रानभिज्ञस्य तदा...