साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

४८८ साहित्यदर्पणे 'महदे सुरसंधं मे तमव समासङ्गमागमाहरणे । हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥' अत्र $^{1}$संस्कृतमहाराष्ट्रोः । पदश्लेषोऽपीत्यवधेयम् ॥ भाषाश्लेषमाह-महदे इति । संस्कृतार्थो यथा-हे महदे उत्सवदे, हे उमे हे गौरि आगमाहरणे विद्याग्रहणे मे मम तं प्रसिद्धं समासङ्गं अव रक्ष । कीदृशम् । सुरसंधं देवप्रार्थनीयम् । अवसरे समये तं प्रसिद्धं चित्त- मोहं सहसा झटिति हर अपनय । कीदृशम् । बहुसरणं बहुविषयगामिनम् । प्रकृ- तार्थस्तु-मह-मम, देसु-देहि, रस-रतिम् । धम्मे-धर्मे, तमवस-तमोवशान्, आस-आशाम्, गमागमा-संसारात्, हर-अपनय, णे-अस्माकम्, हरबहु- शिववधू, सरणं-रक्षयित्री, तं-त्वम्, चित्तमोहं-चित्तमोह, अवसरउ-अवस- रतु, मे-मम, सहसेति । भाषासमे तु भाषाणामैकरूप्यमेव, न त्वर्थभेदः ।

1. संस्कृतेनेति । संस्कृतप्राकृतयोरित्यर्थः । उत्कृष्टं प्राकृतं महाराष्ट्रीति व्यपदिश्यते । न तु 'भक्तिविना वश नोहे वीण्यानें वा मृदङ्गनादानें । कन्यादानफलातें केवीं पावे मृदंगनादानें ॥' इत्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगायेति । तथा चोक्तं दण्डिना-'महारा- ष्ट्राश्रया भाषा प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥' इति । संस्कृतमागध्योः श्लेषो यथा-'फुल्लालिलावलवले शलिलेशे शालशालिनश्शले । कमलाशवलावलिअलेडले दिशमन्नन्तेऽनिशमे ॥' 'फुल्लालिरावरोल मल्लिर तरुमा- रणशिरवशूरम् । कमलाभवलालिवर मारयति शाम्यतो विषमम् ॥' इति मागधी छाया । 'क्रूयन्ति लालयन्ति पोषयन्त्येवशीला ये तेषां लाये छेदने लोलम्बित् । शम्यन्तीति शलाः सोयमाः ते सन्ति यत्र देशे स शली तं विशल्यत्पीकरोतीति शलिले- शमनसिन् । शालिगुंडैः शालन्ते शोभन्ते ये तानुनातीति शालशालिन्, स चासौ शूर- श्चेति, दु शननक्रत्वात् तवाभूते । नमला लक्ष्मीस्तस्याः शवा दरिद्रान्नेषु कल्पि रम- तीत्येवंशील दल यस्य स तस्मिन् । मलन माउ, न विद्यते मार्गो यस्यासावमात- स्तस्मिन् । 'मल्ल धारणे' । अनिवार्य इत्यर्थः । अन्तके मृत्यौ सति स वासुदेवो विषवे या दिश्यार्गना दिशमनिशं प्रविशेष्टन्मि।' इति संस्कृतान्यायार्थः । मागधन्तु-'फुल्ला' पद्मिनीयेषाणा या आलिः पद्मिनद्वारी रोलं. कलकलो यत्र तत् । मारणान्त यालिम- टेश शूर तद्धिडिमारणमर्थम् । कमलानामाभव मकरन्दं ये यान्ति ते च तेऽतिशय शेरन्म् । विषमं वियोगिनतदुःखावहं तम्यदिद शाम्यतः शममुपेतोपि मारयति । हारि सहस्य मल्लिर वियोगस्य मुखयोऽपि शुष्यन्ति ।' इति । संस्कृतपैशाच्योर्यथा-'रमनेर- नादानं सुरन्नरस्यु च्छत्र ब्दासीतम् । नयतिमान समने सोशवितान तर त्रिभुव ॥' अने कृतामे नाना गुणदीर्घलोचनान्तासीनाम् । मयतिमान शमने स महिश्वानां न भविष्य ॥' इति पैशाचीछाया । 'विगुमान् त्रिपुरशत्रुम् । गुणदीर्घनेत्रनेत्रान्त- ... ... ...