साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह सर्वभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकार्तस्वर-'इत्यादौ सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वदः सर्वाभीष्टदाता माधवः, सर्वदा दानानि दस्य तान् । तत्प्रसिद्ध छल मायामासीनमाश्रितम्। अपनेवेत्युत्सेव मानो यस्य तम् । अगा अचला निक्वाना दीप्तिर्यस्य तम् ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । पैशाचन्तु 'स पुरुषो रचयितुमात्मरचनाय कामविषये कृतामोदशाना सुवर्णरत्नवस्त्राभ्यामुच्छलन्त्यो दाभ्यो दासा तथाभूताना गणिकानामप्रतिमान न क्षमते न सहते न तदानीमादरमभिलषत कस्यचिदुपहृतगणिकस्योक्तिरियम् ।' इति । संस्कृतसूरसेनोर्यथा—'तोदी तदिग्गण- मडोडलहं स नदा दलं विदन्तरितम् । आर दमेहावमर सामदमार गदामारम् ॥' ततो डड्डयेने गगणमदः कलहंसशनादलम्बिनान्तरितम् । आरतमेधावमर शाधनमार गतामा- रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तुदति परानिति तोदी, देशन् दिक्षु उद्देशः तदा मद्द वर्तन इति मद्दिक् न गणेन सहायेन मडो दम्भ स , स निक् , सदा सर्वकालमेव अञ्ज- ल्हं परिभूतत्त्वान्निक्षेरम्, अत एव दमेहाया उपशमचेष्टाया अमरो दम्भ तम्, तथाव्यने क्षिपन्ते इत्याशाः शरास्तान्दन्ति खण्डयन्तीत्यामदा धातृभ्यः मद् नैर्वतन इति माम- दम्, गदामारम्, इदमारीत्सक्त दलमन्ननीष्ये आर समार ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । सौरसेनस्तु—'आरतो निवृत्तो नेपानान्मदगो यत्र । राक्षस्रो मारः पापो यत्र । यत आमारो यतस्तत्र । शारदनभोवर्णमन्मेतत् ।' इति । सस्कृतपभ्रंशयोर्यथा—'धिगण- च्छड्डुमे एतस्स्रुसारवारिमद सु । अञ्चनदप्पमराहरखुरनिखिला तेज सु ॥' 'धीरा गच्छड्ड मेघसमो दुर्धरवार्षिकदस्तु । अञ्जनद्रप्सराररण रक्षित्जाते यन् ॥' इत्यपभ्रंश- च्छाया । 'हे रमे, अवेरिव दुरिर्वादा इव जिन विष्टिया निर्विण्न यन्तः तथाभूता, इन्द्रसुदृ, अनुः पशा, अमे पाने नाधदी दः नः व्याधिमोहम प्रसरौ दन्तः ना अञ्चनद्रप्समरा गता अङ्गुष्टिवन्मानि रङ्गं यत प्रक्षालननिमित्तं यन्नाच्छुद्रं हवं मङ्गलं च मङ्गलञ्च च तदेव सङ्गो दृष्टं देवा हेतु रेष तु । घटदान्तवेङ्गेऽस्तित्वार्थः । अञ्जनद्रु- अप्सरद् हरर्निवाण्मङ्गुऽस्तिन् सहो गम्भीरं घटमानोत्तीर्णवरतेडि पीता गच्छदा यद्- स्तनेन सख्या भवा' इति संस्कृतवाच्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धरा वर्षिषु दम्भने यन्न मज्जा- मृतकल्पेन्नम इति गच्छड्डयन्मस्तु । यस्य मेघसमयः ये ना इनं दर्शदीक्षप्रमदः प्रस्ती- देवा वाङ्गण रक्षिजिता एता हतनिः ।' इत्यपभ्रंशवाच्यार्थः ।

1. पुनरिति । त्रिभिर्भेदैरयं शेषः सङ्ख्यानेन त्रिंशत्प्रकारस्तदुभयात्मकमङ्गताभङ्गवि- षियदनेनैकेषियदे ॥