साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

५० साहित्यदर्पणे गोशब्दाद्गृहीतसंकेतं वाहीकार्थमभिधातुमशक्यत्वाद् गोशब्दार्थमात्र- बोधनाच्च । अभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् । अन्ये च पुनर्गोशब्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते । किंतु स्वार्थ- सहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते । तदप्यन्ये न मन्यन्ते । तथाहि—अत्र गोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा आद्ये गोशब्दादेव वा । लक्षिताद्वा गुणाद् । अविनाभावाद्वा।^१ तत्र, न ... तादृशमपि बोधयत्येवेत्यत आह—गोशब्दार्थमात्रबोधना- द्येति। विरतत्वात् प्रतीत्योग्यताविरहेण नष्टप्रायत्वात्। सद्दूढशब्दिमलब्य नियम तद्दर्शनगोचरत्वनियमादित्यभिप्रायः । नन्वस्य नियमस्य श्रेष्ठादौ व्यभि- चारदर्शनाच्छब्दस्य पुनरपि प्रतीतियोंग्यता कल्पनीयेत्यत आह—विरताया श्चेति। उत्थानाभावान्न प्रतीतिजननौन्मुखीभावविरहात्। श्रेष्ठादौ धर्मान्तरे गृही- तसंकेतस्यान्यार्थान्तरं बोधयतु। प्रकृते तु गोत्वे गृहीता शक्तिर्गोव्याधर्यं बोधयति यदि तदा तादृशमपि बोधयेत्तदानिश्चयेव लक्ष्यार्थबोधसम्भवेन लक्षणैव नाङ्गीक्रियेतेति भावः। स्वार्थेति। स्वार्थो गोत्वम् । तत्समानाधिकरणेत्यर्थे । गुणसाजा- त्येनेति । लक्ष्यत्वगुणानां गव्यार्थसहचारित्वासंभव इति भावः। आद्ये प्रती- तिरिति । न प्रथमः, न गोशब्दजन्यप्रत्यक्षतः । असंकेतितत्वाद् गोशब्दार्थ- ... भवतु । न तृतीयः, अविनाभावजन्यप्रत्यक्षः। शाब्देऽन्वयेऽ- संभवात् शाब्दबोधविषयत्वानभवात् । अत्र हेतुमाह—शाब्दीति । एव- म्... मन्मथिष्योच्यम् । अर्थापत्त्यादिना मीमांसकानां मते ... शाब्दी विषयवत्तार्थाकार्थतद्वृत्त्याम् । अन्यथापत्ति- ... न स्यात् । न च लक्ष्यार्थेन तत्र को- ... । तद्विशेषेणान्वयस्य लक्षणाया अर्थमत्त्वात्। न च ... त्पादकमिति वाच्यम् । लक्ष्यार्थेऽनन्वितत्वप्रसङ्गेनैतद्- ... । गोशब्दात् ... । लक्ष्यार्थे प्रयोगसामर्थ्यवत् ... ... ... ... १. ... २. ...