साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

द्वितीयः परिच्छेदः । ५१

प्रथमः । वाहीकार्थस्यासंकेतितत्वात् । न द्वितीयः । गोगवयचन्द्रमु- खादिशब्दद्वन्द्वानामलवयवप्रसादादिसाम्येऽप्यन्योन्यस्यान्यतमशब्दार्थानभि- धायकत्वात् । न तृतीयः । अविनाभावलभ्यार्थस्य शाब्देऽन्वये प्रवेशासंभवात् । शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यते । न द्वितीयः । यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयेत, तदास्य वाहीक- शब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसङ्गतं स्यात् । तस्मादत्र गोशब्दो मुख्यया वृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयम ल- भमानोऽज्ञत्वादिसाधर्म्यसम्बन्धाद्वाहीकार्थं लक्षयति । वाहीकस्याज्ञत्वा- द्यतिशयबोधनं प्रयोजनम् । इयं च गुणयोगाद्गौणीत्युच्यते । पूर्वा तूपचारामिश्रणाच्छुद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विशकलितयोः शब्दयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रम् । यथा—

संदिप्रवर्तात्' इति जैमिनिसूत्रोक्तं न स्यात् । आक्षेपापेक्षया लक्षणाया मुख्यार्थबा- धादिप्रतिसंधानसापेक्षत्वेन विलम्बार्थोपस्थापकत्वात् समवाये विरोधेऽविप्रक- र्षाद्विलम्बोपस्थापकत्वात् । 'श्रुतिर्द्वितीया क्षमता च त्रिं वाक्यं पदान्येव तु सहतानि । सा प्रतिज्ञायाः प्रथमित्यपेक्षामानं श्रुतो योगदलं समेना ॥' इति कारिका सूत्रार्थव्याख्या । न द्वितीयः, न प्रतीतिरित्युभयपक्ष । अस्य गोश- ब्दस्य, वाहीकशब्देत्यनन्तर चकारो योज्यः । सामानाधिकरण्यमेकार्थप्रति- पादकत्वम् । फलितमाह—तस्मादिति । तस्मादुपदर्शितभङ्गी दोषगणैः । अन्वयमिति । अभेदान्वयेनेत्यर्थि । अज्ञत्वादीति । व्यश्मिन्वेऽपि शुचि- गयोरूपसंमिलनिश्चयमेदं निर्वचनम् । अन्यथा शुक्यदनयोरूपमेचगच्छान्वयो न संभवति । प्रयोजनमिति । अज्ञताद्यभेदप्रतीति प्रयोजनमिति काव्यप्रका- शकारः । इयं चेति । गुणस्य साधारणधर्मस्य योगात् संनिधानाज्जाता गौणी- त्यर्थः । तदुक्तम्—'तद्गुणानुगुण्येन प्रवृत्तेरिति च गौणः' इति । लक्षणान्तरं ब्रूते—उपचारानङ्गीकृतपदभिन्नसम्बन्धहेतुर्लक्षणा । पूर्वा गङ्गायामित्युदा- हृतनिदर्शना । शुद्धायास्तयोर्भेदशेषत्वेन औचित्यदाह—तथा चेति 'गुणः पदः' रसवादि विनाशेण उपचारमिवात्युक्त्वा न सादृश्यात् प्रकारान्तरेण पदान्तरं निर्दिश—अत्यन्तमिति । उपचारविशेषणं चास्य भेदाभाव- यभेदरूपत्वेनान्वयेि । विशकलितेत्यायुक्ते सादृश्याविनाभावेन सम्बन्धस्येदमेवमिश्रभावेन भेदप्रतीतेरपलापरूपम् उपचारम् । भेद- हेतित्वां यान्य च स्वरूपत्वे साधकत्वम्—इति यथा युक्तं च

1. जैमिनि......