समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

२२६ समराङ्गणसूत्रधारे तस्मिन् वसन्नल्पवित्तः स्वल्पमित्रोऽल्पबान्धवः । स्त्रीजितश्च भवेन्नित्यं विविधव्याधिपीडितः ॥ १४ ॥ वास्तुप्रवेशं१तो यत् तु गृहं दक्षिणतो भवेत् । प्रदक्षिणप्रवेशत्वात् तद् विद्यात् पूर्णबाहुकम् ॥ १५ ॥ तत्र पुत्रांश्च पौत्रांश्च धनधान्यसुखानि च । प्राप्नुवन्ति नरा नित्यं वसन्तो वास्तुनि ध्रुवम् ॥ १६ ॥ गृहपृष्ठं समाश्रित्य वास्तुद्वारं यदा भवेत् । प्रत्यक्षाग्रस्तवसौ निन्द्यो वामावर्तप्रवेशवत् ॥ १७ ॥ ब्राह्मणो निवसेन्मुख्ये द्विनाम्नि क्षत्रियो वसेत् । वितथे निवसेद् वैश्यः शूद्रः२ सुग्रीवनामनि ॥ १८ ॥ एते वैशेषिकाः सर्वे वर्णानामनुपूर्वशः । वास्तुद्वारनिवेशाश्च वासैः सह निरूपिताः ॥ १९ ॥ यथोत्तरमथोच्यन्ते वर्णानां गृहकल्पनाः । †शूद्रविट्क्षत्रियाणां च राज्ञां च जयकाङ्क्षिणाम् ॥ २० ॥ सार्धात्रिभूमि३ शूद्राणां४ वेश्म कुर्याद् विभूतये । अतोऽधिकतरं यत् स्यात् तत् करोति कुलक्षयम्५ ॥ २१ ॥ वैश्यस्य वर्धयेद् गेहमर्धपञ्चमभूमिकम् । अतिप्रमाणे तत्रास्य धनबन्धुपरिक्षयः ॥ २२ ॥ क्षत्रियस्य गृहं कुर्यादर्धषष्ठतलं परम् । सम्पद्दलर्समृद्ध्यै६ तदतिरिक्तं तु तच्छिदे ॥ २३ ॥ परं विप्रस्य भवनमर्धसप्तमभूमिकम् । स्वाध्यायाचारभोगार्थमत्युच्चं तु भयावहम् ॥ २४ ॥ र्यजन्ते७ राजसूयाद्यैः ८ऋतुभिर्येऽवनीश्वराः । ९तैलेरर्धाष्टमैस्तेषां कारयेद् भवनोत्तमम् ॥ २५ ॥

१ द. सितो यं तु; ख. ग. शि। २ द. शूद्रं सुं । ३ द. सार्द्धं त्रिभूमिश्शूद्रेण; ख. ग. र्ध। ४ ख. ग. द्वेण वे। ५ द. क्षयः। ६ द. ॰समृद्धौ । ७ द. जयन्ते। ८ द. ऋ। ९ द. तैलेरद्धाष्टमेतेषां । † 'शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां राज्ञाम्' इति पाठः स्यात्।