समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

२४८ समराङ्गणसूत्रधारे तथाचाष्टविधं कर्म ज्ञेयं स्थपतिना सदा । आलेख्यं लेख्यजातं^१ च दारुकर्म चयस्तथा^२ ॥ २० ॥ पाषाणसिद्धहेम्नां^३ च ^४शिल्पं कर्म तथैव च । एभिर्गुणैः समायुक्तः स्थपतिर्यानि^५ पूज्यताम् ॥ २१ ॥ स्थापत्यमङ्गैरिदमष्टभिर्गश्चतुर्विधं वेत्ति विशुद्धबुद्धिः । स शिल्पिनां संसदि लब्धपूजैः परां प्रतिष्ठां लभते चिरायुः ॥२२॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे स्थपति^७लक्षणं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ अथ अष्टाङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । प्रोक्तं चतुर्धा स्थापत्यं वास्तुतत्त्वस्य सिद्धये । ब्रूमस्तदेव चेदानीमङ्गैः संयुक्तमष्टभिः ॥ १ ॥ तेष्वङ्गं प्रथमं प्रोक्तं वास्तुपुंसो विकल्पना । पुरस्य विनिवेशस्तु द्वितीयं द्वारकर्म च ॥ २ ॥ रथ्याविभागः प्राकारनिवेशोऽट्टालकस्य च । विनिवेशः प्रतोलीनां विभागस्थानकानि च ॥ ३ ॥ प्रासादश्च तृतीयं स्याच्चतुर्थं तु ध्वजोच्छ्रितिः । पञ्चमं नृपतेर्वेश्म स्थानान्तरविभक्ति च ॥ ४ ॥ चातुर्वर्ण्यविभागश्च गृहभागश्च षष्ठकम् । सप्तमं यजमानस्य शालायां मानमीरितम् ॥ ५ ॥ यज्ञवेदीप्रमाणं च कोटिहोमविधिस्तथा । अष्टमं राजशिविरनिवेशो दुर्गकर्म च ॥ ६ ॥ १. लेख्यज्ञानं च यत्तु कँ । २ क. त । ३ द. म्ना । ४ ख. ग. कल्पे धर्म; द. कल्पे धर्म्य तँ । ५ द. ˚जां । ६ ग. य; द. थः ७ द. स्थपतिलक्षणाध्यायो नाय चतुश्चत्वारिंशः ॥ ङ ॥ ८ द. दं ।