समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

अङ्गाङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । २३१

शिविरं चतुरश्रं स्याद् वृत्तं वृत्तायतं क्वचित् । चतुरश्रायतं वापि विषमं वा क्वचिद् भवेत् ॥ ३१ ॥ भूमिभागवशात् कल्पं(ल्प्यं)महारथ्योभयान्वितम् । शिविरस्य तु चत्वारि कुर्याद् द्वाराणि यत्नतः ॥ ३२ ॥ रथ्या सार्धा तु सेनायाः पुररथ्याप्रमाणतः । मित्रे स्थानं नरपतेः कार्यं पृथ्वीधरेऽपि वा ॥ ३३ ॥ आर्यम्णे¹ वा विधातव्यं पदे² वैवस्वतो(ते)ऽथवा । निवेशो मन्त्रिणां कार्यः पश्चिमो(मे) राजवेश्मनः ॥ ३४ ॥ पुरोहितस्योत्तरतो बलाध्यक्षस्य पूर्वतः । अन्तःपुरं दक्षिणतो भाण्डागारं तथैव च ॥ ३५ ॥ गृहं प्रविशतो राज्ञो न्यस्येद् दक्षिणतो हयान् । वामे च दन्तिनो न्यस्येदेवं सैन्यं निवेशयेत् ॥ ३६ ॥ बाह्यतः परिखां तस्य कारयेद् राजवेश्मनः । हस्तांस्त्रींश्चतुरो वापि पञ्चहस्तानथापि वा ॥ ३७ ॥ चतुष्षष्टिपदाख्येन विभाज्यं शिविरं बुधैः । निवेशः शिविरस्योक्तो दुर्गकर्मार्थ कथ्यते ॥ ३८ ॥ दुर्गं तु षड्विधं प्रोक्तं राज्ञां तु विजिगीषताम् । अब्दुर्गं पङ्कदुर्गं वा वनदुर्गैरिणे¹⁴ ¹⁵ तथा ॥ ३९ ॥ पार्वतीयं¹⁶ महादुर्गमिति कल्प्यानि पार्थिवैः । सर्वेषामेव दुर्गाणां पार्वतीयं प्रशस्यते ॥ ४० ॥ दुर्गस्थानविभागोऽत्र षोडशाख्येन कीर्तितः । मध्ये तु ब्रह्मणः स्थानमसम्बाधं विधीयते ॥ ४१ ॥

---

१ द. स्ते । २ द. पदे चैव तुला यथा । ३ द. ॰ध्यक्षस्य । ४ क. ख. ग. द. ॰वे । ५ क. शि । ६ द. नि । ७ द. हस्तास्त्रीं । ८ क. व्यं । ९ द. शिशिरा बु° । १० द. के । ११ द. त्विषट्द्विधं । १२ द. राज्ञा भूमि जिगीषता । १३ द. अदुर्गं । १४ द. दुर्गेरिणा । १५ ग. णो । १६ द. पर्वतीयं गुहादुर्गमिति कल्याणपार्थिवः । ख. ग. प । १७ ख. ग. गु । १८ द. र्ग ।