समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

६३० समराङ्गणसूत्रधारे अथ पञ्चपुरुषस्त्रीलक्षणं नामैकाशीतितमोऽध्यायः । पञ्चानां हंसमुख्यानां (देहबन्ध्राति खनृणाम् ?) । दण्डिनीप्रमुखानां च स्त्रीणां (तो ?) ब्रूमहे पृथक् ॥ १ ॥ हंसः शशोऽथ रुचको भद्रो माल(व्य) एव च । (पञ्चैते) पुरुषास्तेषु मानं हंसस्य कथ्यते ॥ २ ॥ अष्टाशीत्यङ्गुलो हंसस्यायामः परिकीर्तितः । विज्ञेया वृद्धिरन्येषां चतुर्णां द्व्यङ्गुलक्रमात् ॥ ३ ॥ तस्यै³ङ्गलद्वयं सार्धं (शौटालं⁴ ?) नासिका मुखम् । ग्रीवा च (वक्तश्रयमोद्⁵ ?) भवेदेकादशाङ्गुलम् ॥ ४ ॥ एवमेवोदरं नाभिर्मेद्रयोरन्तरं दश । विंशतिश्चाङ्गुलान्यूरू जङ्घे च त्रीणि जानुनी ॥ ५ ॥ त्रीण्यङ्गुलान्यङ्गुले च केशभूरङ्गलद्वयम् । केशान्तमानं सर्वेषामधिकं⁶ स्यात् स्वमानतः ॥ ६ ॥ विस्तारेण भवेद् वक्षस्तस्यैवाङ्गुलविंशतिः । द्वादशाङ्गुल(विस्तारो⁸ बाहुहंसस्य ?) निर्दिशेत् ॥ ७ ॥ दशाङ्गुलौ⁹ प्रकोष्ठौ च (हँस्ततथे¹⁰ ++++?) । तथा पृथक्¹¹ पृथक् च्छ्रोणिः पीनाङ्गुलि(?) ततो भवेत् ॥ ८ ॥ हंसस्वभावेन¹² पृथग ++ म्भोरनासिकः¹³ (?) । (शोसस्य¹⁴ ?) त्र्यङ्गुलं ++ नासिका वक्त्रमेव¹⁵ च ॥ ९ ॥ ग्रीवापि तत्प्रमाणेव य(व)क्षस्त्वेकादशाङ्गुलम् । तथोदरं तथा नाभिमेद्रयोरन्तरं दश ॥ १० ॥

---

१ मुद्रित पुस्तके 'देहबन्धादिकं नृणाम्' इति स्यात् । २ मु. पु. 'तद्' इति स्यात् । ३ द. स्या। ४ द. शालाटं नां; मुद्रित पुस्तके ' ललाटं' इति स्यात् । ५ द. वक्त्स्वायमोद्ग्वे० । मुद्रित पुस्तके 'वक्षश्चायामात्' इति च स्यात् । ६ द. में। ७ द. कः । ८ मुद्रित पुस्तके 'विस्तारौ बाहू हंसस्य' इति स्यात् । द. विस्तारे । ९ द. हू । १० द. हस्त्यहस्ततथे तथा । ११ द. पृथवक पृथच्छ्रोतेणिः० । १२ द. ०सः । १३ द. भी । १४ शस० । मुद्रित पुस्तके 'शशस्य' इति स्यात् । १५ द. ञ ।