सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

४ राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा । रविशशिकळा लोपलिया ॥ १ ॥ कस्तुरीमळवट चंदनाची उटी । रुळे माळ कंठीं वैजयंती ॥ २ ॥ मुगुट कुंडले श्रीमुख शोभलें । सुखाचें ओतलें सकळ ही ॥ ३ ॥ कासे सोनसळा पांघरे पांटोळा । घननीळ सांवळा बाइयांनो ॥ ४ ॥ सकळ ही तुम्ही व्हा गे एकीसवा । तुका म्हणे जीवा धीर नाहीं ॥ ५ ॥ शब्दार्थ व टीपा :- राजस-सुंदर, राजतेजाने चमकणारा, सुकुमार-लहान मुलाप्रमाणे कोमल व नाजूक, मदन-सौंदर्यवान कामदेव, रविशशिकळा-सूर्यचंद्राचे तेज, लोपलिया-नाहीशा झाल्या. कस्तुरी-एक सुगंधी द्रव्य, मळवट-कपाळभर असलेला लेप, चंदन-एक सुगंधी वृक्ष, उटी-लेप, रुळे-डौलाने लोळते, वैजयंती-विष्णूच्या गळया- तील माळ हिरा, माणिक, पाच, नीळ व मोती अशा पंचरत्नाची ही असते. ओतले-साच्यातून तयार केले, कासे-कम- रेस, सोनसळा-जरीचा पीतांबर, पाटोळा-रेशमी वस्त्र, घननीळ-मेघाप्रमाणे निळा, सावळा-श्यामल, एकी- सवा-एका बाजूस. अर्थ :- स्वतः गोपीची भूमिका घेऊन आपल्या इतर सख्यांना तुकारामबुवा म्हणत आहेत, 'हा राजतेजाने शोभणारा, अतिशय सुकुमार असणारा, विठ्ठल म्हणजे सौंदर्यवान कामदेवाचाच पुतळा आहे. याच्या तेजापुढे सूर्याचे व चंद्राचे तेजसुद्धा लोपून जाते. १. याच्या कपाळावर कस्तुरीचा मळवट भरलेला असून सर्वांगावर चंदनाचा लेप लाविला आहे. याच्या गळ्यात वैजयंती माळ मोठ्या डौलाने लोळत आहे. २. मुगुट व कुंडले यांनी याच्या सुंदर मुखास शोभा चढली आहे. जणू काही हे मुख म्हणजे प्रत्यक्ष सुखच मुशीत घालून आकारात आले आहे. ३. या विठ्ठलाने पीतांबर नेसला आहे आणि अंगावर रेशमी वस्त्र पांघरले आहे. मेघाप्रमाणे सावळ्या रंगाच्या अंगकांतीच्या या श्यामल रूपाकडे बायांनो, पाहा तरी ४. तुम्हांला शक्य होत नाही तर तुम्ही सर्वजणी दूर व्हा पाहू; माझ्याच्यानें आता अधिक धीर धरवत नाही. ५.' विवरण :- परमेश्वराची जवळीक अधिक तीव्रतेने अनुभवण्यासाठी तुकाराममहाराजानी आणखी एका नात्याने त्याची आराधना येथे केली आहे गोपीच्या भूमिकेतून इतर अनेक मैत्रिणींना बरोबर घेऊन बुवा विठ्ठलाकडे पाहात आहेत राजस, सुकुमार, मदनाचा पुतळा या सर्व विशेषणात्मक वर्णनांचे सौंदर्य लक्षणीय आहे. कस्तुरी, चंदन, जरीची व रेशमी वस्त्रे, यासहित साधलेल्या ऐश्वर्याचे राजस वर्णन या भूमिकेवर शोभण्यासारखे आहे. गोपी- प्रमाणेच बुवा अगदी अधीर झाले आहेत. आपल्या मैत्रिणींना दूर सारून आपणच धावत जाऊन त्यास भेटावे अशी उतावीळ त्यांना झालेली आहे. या भावाचे अधिक वर्णन तुकाराम महाराजांच्या विराण्या किंवा विरहिणींचे अभंग अथवा गौळणीचे विवेचन करणेवेळी आपण पाहू. येथे श्रीविठ्ठलाला कृष्णाप्रमाणे घननीळ, सावळा असे सबोधिये आहे गूढता, सौंदर्य, तीव्र भावना यांचे प्रतीक म्हणजे निळा वर्ण. विशाल आकाशाचा निळा रंग; अथाग सागराचा निळा रंग, परमेश्वराच्या विस्तीर्ण रूपाची प्रभा निळसरच कल्पिली आहे योगप्रक्रियेतही या निळया रंगास महत्त्व आहे. या सावळया वा निळया रूपाचे वर्णन ज्ञानेश्वरांनी मोठ्या बहारीने केले आहे. 'निळिमे सारणी बाहे मोति- याचे पाणी' हे त्याचे वचन प्रसिद्ध आहे. 'सांवलियाचें तेज सांवळा धोधरी', 'सावळाचि नयनां दिसे', 'नीळवर्ण महा, नीळवर्ण स्यं', 'नीळवर्ण तनु नीळवर्ण गुणू'; 'नीळप्रभा दिसे, नीळपणे वसे' इत्यादी ओळींतून ज्ञानदेवानी घननीळाचे सान्निध्य वर्णन केले आहे. 'निळा पंढरपूरचा लावण्य पुतळा' 'नीळवर्ण घनश्याम । आत्माराम विटेवरी' अशा शब्दात एकनाथानी सावळया विठ्ठलास आळविले आहे मततत्त्वज्ञानात मुरलेले आधुनिक कवी 'बी' दानी नीळवर्णाचे मोठे सुरेख व यथायोग्य वर्णन केले आहे. त्यांनी म्हटले आहे; 'गूढत्वाचें, सुंदरतेचें, भावानलकतेचे नीलवर्ण हैं द्योतक यांच्या निःसीमतत्वाचें' ५ कर कटावरी तुळसीच्या माळा । ऐसें रूप डोळां दावीं हरी ॥ १ ॥ ठेविले चरण दोन्ही विटेवरी । ऐसें रूप हरी दावीं डोळां ॥ २ ॥