सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

सार्थ तुकारामगाथा ७ ओतून तयार करावे इतके शोभिवंत असून याच्या डाव्या अंगास रुक्मिणीदेवी आहे ४. याच्या दोन्ही बाजूस उद्धव व अकूर उभे असून याची स्तोत्रे सनकादिक कुमार नेहमीं गात असतात ५. तुकाराम महाराज म्हणतात की हा काही इतर देवांसारखा नसून अनन्यसाधारण असा माझा हा सखा पांडुरंग आहे ६ विवरण • श्रीविठ्ठल हे विष्णूचेच रूप, याचा आणखी एक दाखला म्हणजे विष्णूचे जे वाहन तेच गरुड विठ्ठलाचेही या ठिकाणी कल्पिले आहे गरुड हा कश्यप व वनिता याचा पुत्र आईच्या दास्यविमोचनासाठी याने अमृताचा कुंभ मिळविला या कृत्यामुळे श्रीविष्णू याच्यावर संतुष्ट झाले व त्यांनी त्यास आपल्या ध्वजावर जागा दिली, व याने विष्णूचे वाहन होण्याचे मान्य केले विठ्ठलाच्या देवळात विठ्ठलासमोर महामंडपात एक लहानसे गरुड- मंदिर आहे या अभंगात बामांगी रुक्मिणी असे म्हटले आहे आज रुक्मिणी अगदी जवळ मागेच डाव्या बाजूस असली तरी थोड्या दूर अंतरावर शेजारीच तिचे स्वतंत्र देऊळ आहे परंतु सर्व संतानी विठ्ठलरखुमाई याचे सान्निध्य मानलेले आहे पुंडलिकाच्या मातृसेवेस भुलून द्वारकेहून जेव्हा देव दिंडीरवनात आले तेव्हा त्याच्याबरोबर रुक्मिणीही आली, पण आपल्यापेक्षा देवाला राधा व भक्तच अधिक प्रिय आहेत असे वाटून ती रुसली असल्याची समजूत आहे म्हणून ती थोडी दूर पंढरपुरास आहे इतरत्र मात्र विठोबा व रखुमाई एकत्र असतात पूर्वी केव्हा तरी पंढरपुरासही या दोन मूर्ती शेजारीशेजारीच असाव्यात असा जानत्याचा तर्क आहे उद्धव हा श्रीकृष्णाचा एक प्रिय सखा नंद, यशोदा व गोपी याचे सांत्वन करण्यासाठी श्रीकृष्णाने यास गोकुळात पाठविले होते हा मोठा ज्ञानी पुरुष, पण याच्या ज्ञानाचा परिणाम गोकुळातील भक्तावर फारसा झाला नाही सगुण प्रेमाने ज्ञानी उद्धवासही भक्तीचा महिमा पटवून दिला असल्याचा उल्लेख संताच्या वचनातून अनेक प्रसंगी येतो या आपल्या श्रेष्ठ भक्तास श्रीकृष्णाने सरस्वती नदीकाठी आत्मज्ञान सांगितले उद्धवगीता, अवधूतगीता यातून निर्माण झालेली आहे अक्रूर हा श्रीकृष्णाचा आणखी एक सहाय्यक प्रथम श्रीकृष्णास शासन करण्यासाठी मथुरेस घेऊन यावे म्हणून कंसाने याची योजना केली परंतु वाटेत यमुना नदीत स्नान करीत असताना याला श्रीकृष्णाचा साक्षात्कार झाला व त्याचे माहात्म्य अक्रूरास पटले तेव्हापासून हा श्रीकृष्णाचा सहाय्यक बनला ब्रह्मदेवाने तपश्चर्या केली म्हणून विष्णू त्याच्या मानसपुत्राच्या रूपांनी प्रकट झाले तेच सनक, सनंदन, सनातन व सनत्कुमार या चार नावांनी प्रसिद्ध आहेत याची रूपे बालकाप्रमाणे असून मोठे विरक्त म्हणून याची प्रसिद्धी आहे श्रीविठ्ठल हा इतर देवांप्रमाणे नाही हा एक मोठाच ध्यास साधुसंताना होता यज्ञयाग, जपजाप्य, योग- साधना, कर्मकांड, नवस, तपश्चर्या इत्यादींनी इतर देव पावतात, तर विठ्ठल केवळ नामस्मरणाने, भजनाने, नुसती हाक मारण्याने प्रसन्न होतो तो स्वभावत च भक्तावर प्रसन्न आहे इतर देवांप्रमाणे याच्याशी देवाणघेवाण करावी लागत नाही 'न पूजीं आणिका देवा, न करूं त्याची सेवा,' 'आणिवांची रीति नाईके, न बोले,' इत्यादी वचनातून तुकारामबुवांनी केवळ विठ्ठल हेच आमचे दैवत असे आग्रहाने सांगितले आहे इतर दैवताच्या नादी लागू नये असा आग्रहही त्यांनी अनेक ठिकाणी धरला आहे या विठ्ठल दैवताचे दुसरे नाव पांडुरंग असे या अभंगात आले आहे विठ्ठल हे विष्णूचे रूप याबद्दल संशय नाही विष्णु या शब्दाचा कानडी अपभ्रंश 'विट्टि' असा होता या अपभ्रंशापासून विठ्ठल रूप तयार झाले असे डॉ रा गो भांडारकर यांनी सांगितले आहे विष्णु विठ्ठलु व विठु किंवा विठ्ठल या मार्गानीही विठ्ठलाचा संबंध विष्णूशी पोचतो परंतु पांडुरंग हे नाव या देवास कसे मिळाले ? याविषयी दोन तर्क संभवतात पांडुरंग हे शिववाचक नाव आहे शिव पांढऱ्या रंगाचा म्हणून पांडरंग किंवा पांडुरंग पंढरपुरास प्रथम शिवाचे देवालय असल्यामुळे फार प्राचीन काळी पंडरगे, पाडुरंगपल्ली, पाडुरंगपूर इत्यादी नांवे या गावास मिळाली व येथला देव पांडुरंग शिव ठरला परंतु पुढे श्रीविष्णूचे माहात्म्य वाढल्यावर शिवविष्णूचे ऐक्य वाढवून विष्णूच्या अवतारास, विठ्ठलास पांडुरंग म्हणण्याचा प्रघात पडला असा एक तर्क आहे दुसरे अनुमान असे की विठ्ठल हे दैवत पुंडलिकांमुळे भिवरेच्या तीरी स्थिर झाले तेव्हा हे पुंडलीकक्षेत्र, पौंडरिकक्षेत्र इत्यादी नावांनीही प्रसिद्ध झाले यावरून कानडी पंडरगे हे नाव व यावरून पांडुरंग हे नाव बनले की काय ? पंडरगे या कानडी शब्दाचे पंडरिका हे संस्कृत रूप व यावरून पांडुरंग हे नाव बनले असावे