सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

३८६ सार्थ तुकारामगाथा शब्दार्थ व टीपा - श्रुती-वेद, थोटावल्या-कुंठित झाल्या, शक्ये-फसले, खचाटी-खाच, त्रास, आटाटी- खटाटोप, याणू-दंभू अर्थ - देवा, तुझे रूप वर्णन करता येईल अशी बुद्धी मला नाही प्रत्यक्ष वेदांनाही तुझे वर्णन करता येत नसल्याने ते मौन राहिले आहेत १ परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी या चारही वाणी तुझे वर्णन करताना कुंठित झाल्या असे हे तुझे रूप आहे २ तुझ्या रूपास डोळयांना पाहावतही नाही त्याकडे पाहण्याच्या उद्योगात ब्रह्मादिकही फसून गेले आहेत ३ ब्रह्मादिय देवांना कर्माची कटकट मागे लागल्यामुळे तर त्यांना हा खटाटोप करावा लागत असतो ४ तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा, तुझे गुण, नाम, रूप इत्यादी सर्व न मापण्यासारखे असल्याने त्याचे वर्णन मी काय करावे ? ५ ८१० मनवाचातीत तुझें हे स्वरूप । म्हणोनिया माप भक्ति केले ॥ १ ॥ भवतीचिया मापें मोजितो अनंता । इतराने तत्वता न मोजवे ॥ २ ॥ योग याग तपें देहाचिया योगें । ज्ञानाचिया लागें न सापडसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्ही भोळया भावे सेवा । घ्यावी जी केशवा करितो ऐसी ॥ ४ ॥ शब्दार्थ व टीपा - मनवाचातीत-मन व वाणी याच्या पलीकडे अर्थ - ईश्वरा, तुझे हे रूप मन, वाणी यांनी न समजण्यासारखे आहे याच्याही पलीकडे हे आहे म्हणून भक्तीच्या मापाने त्याला मोजण्याचा प्रयत्न केल्यास त्याचे थोडेसे आकलन होते १ मी या अनंताचे मोजमाप भक्तीच्या मापानेच करितो इतर साधनांनी याची खरी पारख होत नाही २ यज्ञ, याग, तपे, देहाची कर्मे, ज्ञानी माणसांची तपश्चर्या याच्या साहाय्याने हे रूप कधीच सापडणार नाही ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, परंतु केशवा, आम्हासारख्या भोळया भावाच्या भक्ताची सेवा मात्र तू प्रेमाने घ्यावीस ४ ८११ देवा ऐसा शिष्य देईं । ब्रह्मज्ञानी निपुण पाहीं ॥ १ ॥ जो का भावाचा आगळा । भक्तिप्रेमाचा पुतळा ॥ २ ॥ ऐसा युक्ति ज्याला बाणे । तेथें वैराग्याचे ठाणे ॥ ३ ॥ ऐसा जाला हो शरीरी । तुका लंवलोण करी ॥ ४ ॥ शब्दार्थ व टीपा - आगळा-निराळा, विशेष अर्थ - देवा, असा एक मला शिष्य दे, की जो ब्रह्मज्ञानात निपुण आहे १ ज्याचा तुजविषयीचा भाव विशेष स्वरूपाचा असेल, व जो भक्तिप्रेमाचा केवळ पुतळा असेल, असा शिष्य मला दे २ अशी भक्तिप्रेमाची युक्ती ज्याला साधते, तिथेच वैराग्याचेही स्थान असते ३ असा हा शिष्य प्रत्यक्ष शरीरानेही ब्रह्मस्वरूप झालेला असावा मी तुकाराम त्याच्यावरून माझा जीव ओवाळून टाकीन ४ ८१२ जबवरी नाही देखिली पंढरी । तोवरी वर्णिसो¹ थोरी वैकुंठींची ॥ १ ॥ मोक्षसिद्धि तेथें हिंडे दारोबारी । होऊनि कामारी दीनरूप ॥ २ ॥ वृंदावन सडे चौक रंग माळा । अभिनव सोहोळा घरोघरीं ॥ ३ ॥ नामघोष कथापुराणकीर्तनी । ओविया कांडणीं पाडुरंग ॥ ४ ॥ सर्व सुख तेथें असे सर्वकाळ । ब्रह्म ते केवळ नांदतसे ॥ ५ ॥ तुका म्हणे जें न साधे सायासे । तें हें प्रत्यक्ष दिसे विटेवरि ॥ ६ ॥ शब्दार्थ व टीपा - कामारी-सेवक, सायासे-प्रयत्नाने १ वर्णिसोल