सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

४३४ | सार्थ तुकारामगाथा गुणदोष वृक्षाच्या फुलाफळांत येतात ना ? मग याचा दोष वृक्षाकडे ? या प्रश्नाच्या उत्तराचा शोध घेण्याचा निष्कर्ष असा की, आम्ही सर्व देवा, तुझ्यापासून निर्माण झालेलो असल्यामुळे तुमच्या-आमच्यात भिन्नता नसावी तुकोबांची शिष्या बहिणाबाई हिने तर एका अभंगात या भूमिकेवरून विठ्ठलास विचारिले आहे, ' ' तुम्ही आम्ही मुलें होतौं एके ठायीं । कोणते अन्यायीं सापडलों ॥ तुझ्याचि हिताने वाढला संसार । आम्हो का रे दूर उतरलों ? " तुझ्याच इच्छेने हा संसार वाढला, मग तू स्वतंत्र, शुद्ध, मुक्त व भी मात्र बद्ध, पतित कसा ? असा हा प्रश्न आहे सर्व चराचर जगत व अव्यक्त ब्रह्मतत्त्व यांच्या या विक्षेप नात्यावर आधारलेला हा भक्तीचा विकास मराठी संतानी अतिशय गोड व लडिवाळ स्वरूपात रगविला आहे या त्याच्या सुखविलासास तत्त्वज्ञानाचे पाठबळ आहेच 'मया ततमिद सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि' मी आपल्या अव्यक्त स्वरूपाने हे सर्व जग विस्तारलेले आहे व माझ्या ठिकाणी ही सर्व भूते आहेत अशा अर्थाच्या गीतेतील श्लोकावर भाष्य करिताना ज्ञानेश्वरांनी अतिशय बहार करून आत्मा व परमात्मा, जीव व शिव, ईश्वर व भक्त याचा एकत्वाचा सवद्य वर्णन केलेला आहे त्यांनी अनेक गरवा व समर्पक दृष्टान्त देऊन म्हटले आहे की, 'माझेया विस्तारलेपणा नावे । हें अशेष नोहे आघवें ? । जैसे दूध मुराले स्वभावें । तरि तेंचि दही ॥ का बीजचि जाहले तरू । अथवा भांगराचि अलंकार । तैसा मज एकाचा विस्तारु । तें हे जग ॥ " ९५७ प्रीतिभग माझा केला पाडुरंगा । भक्तिरस सागा का जी तुम्हीं ॥ १ ॥ म्हणउनि काही न ठेवीं चि उरो । आलो वर्मावरी एकाएकीं ॥ २ ॥ न देखोचि काही परती माघारी । उरली ते उरी नाही मुळीं ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आला अंतरासी खड । तरि माझें तोड खवळिले ॥ ४ ॥ शब्दार्थ व टीपा :- उरी-कमतरता, वर्मावरी-सूक्ष्म मुद्यावर अंतरासी-सवघास अर्थ - पांडुरंगा, या भक्तिरसाच्या निमित्ताने तुम्ही माझ्या प्रीतीचा भग केला आहे ना ? १ म्हणूनच मी आता कसलीच कमतरता न ठेवता, मी सूक्ष्म मुद्द्यावर येऊन तुमची वर्मे काढणार आहे २ तुमच्यापासून काही माघारे परतून येईल, असे मी पाहणारच नाही काही कमतरताही उरू देणार नाही ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, तुमच्या-आमच्या सवघास असा हा खड पडला तर माझे तोंड मात्र खवळून जाईल ४ ९५८ लटिका ऐसा म्हणता देव । सदेहसा वाटतसे ॥ १ ॥ ऐसे आले अनुभवा । मज ही सेवा करिता ॥ २ ॥ शून्याकारी बहु मोळा । भेंडोळा हे पवाडे ॥ ३ ॥ तुका म्हणे ताळी नाहीं । एके ठायी चपळत्वे ॥ ४ ॥ शब्दार्थ व टीपा - लटिका-खोटा, मोळा-रीत, भेंडोळा-गुंडाळे, ताळो-ताळमेळ अर्थ - हा देव खोटाच आहे की काय, असा संशय माझ्या मनात आलेला आहे १ याची सेवा करता करता हाच अनुभव मला आलेला आहे २ तुम्ही देवा, शून्याकारी आहात, व तसेच असण्याची तुमची रीत आहे; असा तुमच्या कीर्तीचा डका सर्वत्र गर्जत आहे तुमच्या कीर्तीचे हे भेंडोळे सर्वत्र प्रसिद्ध आहे ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही एकाच ठिकाणी असूनही चपळ असल्यामुळे तुमच्या कोणत्याही गोष्टीत ताळमेळ बसत नाही ४ ९५९ जंशासाठीं तैसे हाये । हे बरवे कळलेसे ॥ १ ॥ उदास' तूं नारायणा । मी ही म्हणा तुम्हीच ॥ २ ॥ ठका महाठक जोडा । जो धडपुडा लागासी ॥ ३ ॥ एकागीच भांडे तुका । नाहीं धोका जीवित्वे ॥ ४ ॥ १ उदार