भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 125, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 125

(११६) सर्वदर्शनसंग्रह । [रामानुज- तस्मात्तापत्रयातुरैरमृतत्वाय पुरुषोत्तमादिपदवेदनीयं ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तं भवति । प्रकृतिप्रत्ययैः प्रत्ययार्थ प्राधा- न्येन सह ब्रूत इत स नोऽन्यत्रेति वचनबलादिच्छाया इष्यमा- णप्रधानत्त्वादिष्यमाणं ज्ञानमिह विधेयम् ॥ ४४ ॥ अतः आध्यात्मिक आधिदैविक आधिभौतिकादि दुःखत्रयसे पीडित चेतनोंको अमृत (मोक्ष) प्राप्तिके लिये पुरुषोत्तमादि शब्दवाच्य परब्रह्मविषयक जिज्ञासा करनी चाहिये । ब्रह्मजिज्ञासापद सन्प्रत्ययान्त है सन्प्रत्ययका अर्थ इच्छा और प्रकृतिका अर्थज्ञान है प्रकृति प्रत्ययार्थके मध्यमे प्रत्ययार्थ प्रधान होता है एवञ्च प्रत्ययार्थ इच्छाप्रधान होनेपरभी इच्छा पुरुषाधीन न होनेसे उसका विधान अस म्भव है धात्वर्थज्ञान इच्छामें विशेषणीभूत होनेसे उसकाभी विधान सम्भव है । इसी अभिप्रायसे कहते हैं प्रकृति प्रत्यय इत्यादि न्याय सन् प्रत्ययसे अन्यत्र लगता है । इसमें युक्ति यह है कि इच्छा विषयके परतन्त्र होती है । एवञ्च ज्ञानकी इच्छा ज्ञानके परतन्त्र होनेसे इच्छाका कर्मभूतज्ञान प्रधान होत इष्यमाण ज्ञानही विधेय है यही प्रकृति प्रत्यय इत्यादि विधेय पर्यन्त ग्रन्थका तात्पर्य है ॥ ४४ ॥ तच्च ध्यानोपासनादिशब्दवाच्यं वेदनम्, न तु वाक्यजन्यमापात- ज्ञानम् । पदसन्दर्भश्राविणो व्युत्पन्नस्य विधानमन्तरेणापि प्राप्त- त्वात् 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- सितव्यः । आत्मेत्येवोपासीत विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत अनुविद्य विजानाति" इत्यादिश्रुतिभ्य । अत्र श्रोतव्य इत्यनुवाद । अध्य- यनविधिना साङ्गस्य ग्रहणे अधीतवेदस्य पुरुषस्य प्रयोजनव- दर्थदर्शनात्तन्निर्णयाय स्वरसत एव श्रवणे प्रवर्त्तमानतया तस्य प्राप्तत्वात् । मन्तव्य इति चानुवाद श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वेन मनन- स्यापि प्राप्तत्वादप्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति न्यायात् । ध्यानञ्च तैल धारावदविच्छिन्नस्मृतिसन्तानरूपा ध्रुवा स्मृति स्मृतिप्रतिल- म्भेसर्वग्रन्थीना विप्रमोक्ष इति ध्रुवायाः स्मृतेरेव मोक्षोपायत्व- श्रवणात् । सा च स्मृतिर्दर्शनसमानाकारा ॥ ४५ ॥