सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 170, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( १६३ ) तथा चायमर्थः संपद्यत अन्तःकरणशब्देन मनोबुद्ध्यहङ्का- रचित्तवाचिना अन्यान्यपि पुंसो भोगक्रियायामन्तरङ्गानि कलाकालनियतिविद्यारागप्रकृतिगुणाख्यानि सप्त तत्त्वानि उपलक्ष्यन्ते । धीकर्मशब्देन ज्ञेयानि पञ्च भूतानि तत्करणानि च तन्मात्राणि विवक्ष्यन्ते । करणशब्देन ज्ञानकर्मेन्द्रियदशकं संगृह्यते ॥ १६ ॥ यह निष्कर्ष हुआ कि मन १ बुद्धि २ अहङ्कार ३ ओर चित्त ४ वाची अन्तः- करण शब्दसे पुरुषके भोग क्रियाके अन्तरङ्ग साधन कला १ काल २ नियति ३ विद्या ४ राग ५ प्रकृति ६ गुण ७ रूप सात तत्त्व ओरभी उपलक्षित होते हैं धीकर्म पदसे ज्ञातव्य पृथिव्यादि पञ्चभूत उसका करण पञ्चतन्मात्रा मिलकर १० लक्षित होते हैं करण पदसे पञ्च कर्मेन्द्रिय ओर पञ्च ज्ञानेन्द्रिय लक्षित होती है ॥ १६ ॥ ननु श्रीमत्कालोत्तरे--“शब्द स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चकम् । बुद्धिर्मनस्त्वहङ्कारः पुर्यष्टकमुदाहृतम् ॥” इति श्रूयते तत्कथमन्यथा कथ्यते। अद्धा अतएव च तत्रभवता राम- कण्ठेन तत्सूत्रं शक्तत्वपरतया व्याख्यायीत्यलमतिप्रपञ्चेन । तथापि कथं पुनरस्य पुर्यष्टकत्वम् । भूततन्मात्रबुद्धीन्द्रिय- कर्मेन्द्रियान्त करणसंज्ञैः पञ्चभिर्वर्गैस्तत्करणेन प्रधानेन कलादिपञ्चकात्मना वर्गेण चारब्धत्वादित्यविरोध ॥ तत्र पुर्यष्टकयुतान् विशिष्टपुण्यसम्पन्नान् कांश्चिदनुगृह्य भुवनप- तित्वमत्र महेश्वरोऽनन्तः प्रयच्छति । तदुक्तम्-कांश्चिदनुगृह्य वितरति भुवनपतित्व महेश्वरस्तेषामिति ॥ १७ ॥ श्रीमत्कालोत्तरमें शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, मन, बुद्धि, ओर अहङ्कारको पुर्यष्टक कहते हैं इसके विपरीत आप कैसे कहते हो ? अङ्ग ! सुनो इसीलिये पूज्यपाद रामकण्ठ- ने उसको सामर्थ्यपरत्वेन वर्णन किया है । अस्तु. इसकी पुर्यष्टकसंज्ञा कैसी हुई ? सो भी सुनो पञ्च तन्मात्रा पञ्च भूत पञ्च ज्ञानेन्द्रिय ओर कर्मेन्द्रियादि समुदायसे आरब्ध होनेसे उक्त संज्ञा हुई है पुर्यष्टकयुत उत्तम पुण्यशालीको अनन्त महेश्वर भुवनप- तित्व ( राज ) प्रदान करते हैं यही बात अभियुक्तोनेभी कही है ॥ १७ ॥