भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 172, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 172

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( १६६ ) क्तये पुंसः । तत्कर्मणामनुगमादित्येवं कीर्त्तिताः पशवः ॥ ” इति ॥ २० ॥ अपक्वकलुष बद्ध जीवको कर्मपाशवश भोगयुक्त करते हैं परमेश्वर अवशिष्ट बद्ध जीवोंको तत्तत्कर्म्मानुगुण विषयभोगमें नियुक्त करते हैं इस प्रकार पशुपदार्थ निरूपण किया है ॥ २० ॥ अथ पाशपदार्थ कथ्यते । पाशश्चतुर्विधो मलकर्ममायारोध- शक्तिभेदात् । ननु शैवागमेषु मुख्यं पतिपशुपाशा इति क्रमा- त्रितयम् । तत्र पतिः शिव उक्त , पशवो ह्यणवोऽर्थपञ्चकं पाशा इति पाशः पञ्चविध कथ्यते तत् कथं चतुर्विध इति गण्यते । उच्यते बिन्दोर्मायात्मनः शिवतत्त्वपदवेदनीयस्य शिवपदप्राप्तिलक्षणपरमुक्त्यपेक्षया पाशत्वेऽपि तद्योगस्य विद्येश्वरादिपदप्राप्तिहेतुत्वेनापरमुक्तित्वात् पाशत्वेनानुपादा- नमित्यविरोधः । अतएवोक्तं तत्त्वप्रकाशे--पाशाश्चतुर्विधाः स्युरिति ॥ २१ ॥ अब पाशपदार्थ कहते हैं-मल, कर्म, माया, ओर रोधशक्तिभेदसे पाशके चार भेद हैं। शैवसिद्धान्तोंमें पति, पशु, ओर पाश, भेदसे मुख्य तीन तत्त्व प्रतिपादित हैं पात शिवको कहते हैं पशु अणुको और अर्थपञ्चकको पाश कहते हैं उनके विरुद्ध चतुर्विध कस कहते हो ? सो सुनो शिवतत्त्व पद वेदनीय मायात्मक बिन्दुको शिवपद- प्राप्ति लक्षण परम मुक्तिकी अपेक्षा पाशत्व होनेपरभी शिवत्वादिमुक्त विद्येश्वरादि- पद प्राप्तिरूप अपर मुक्ति होनेसे पाशत्व व्यवहार न होनेके कारण कोई विरोधही नहीं अतएव तत्त्वप्रकाशमें चतुर्विध पाश कहा है ॥ २१ ॥ श्रीभन्मृगेन्द्रोऽपि-“प्रावृतीशौ बलं कर्म मायाकार्यं चतुर्विधम् । पाशजालं समासेन धर्मनामैव कीर्त्तितम् ॥” इति । अस्यार्थः, प्रावृणोति प्रकर्षेणाच्छादयत्यात्मनो दृक्क्रिये इति प्रावृति- स्वाभाविकोऽशुचिर्मल । स च ईष्टे स्वातन्त्र्येणेति । तदुक्तम्- “एको ह्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियोऽच्छादको मल पुंस । तुपतण्डु-

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद) · पृष्ठ 172, कुल 316 में से · BharatKosha