भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 173, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 173

( १६६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ शैव- लवज्ज्ञेयस्ताम्राश्रितकालिमावद्वा ॥ " इति । बलं रोधशक्तिः अस्या शिवशक्ते पाशाधिष्ठानेन पुरुषतिरोधायकत्वादुपचारेण पाशत्वम् । तदुक्तम्- "तासामह वरा शक्तिः सर्वानुग्राहिका शिवा । धर्मानुवर्त्तनादेव पाश इत्युपचर्य्यते ॥ " इति ॥ क्रियते फलार्थिभिरित कर्म धर्माधर्मात्मकं बीजाङ्कुरवत्प्रवाहरूपे- णानादि यथोक्तं श्रीमत्किरणे-"यथानादिर्मलस्तस्य कर्माप्यक- मनादिकम् । यद्यनादिरसंस्सिद्धं वैचित्र्यं केन हेतुना ॥ " इति । यात्यस्यां शक्त्यात्मना प्रलये सर्वं जगत् सृष्टौ व्यक्तं यतीति माया । यथोक्तं श्रीमत्सौरभेये-"शक्तिरूपेण कार्याणि तल्लीनानि महाक्षये । विकृतौ व्यक्तिमायाति सा कार्येण कला- दिना ॥" इति । यद्यप्यत्र बहु वक्तव्यमस्ति तथापि ग्रन्थभू- यस्त्वभयादुपरम्यते । तदित्थं पतिपशुपाशपदार्थास्त्रय- प्रदर्शिताः । "पतिविद्ये तथाविद्या पशुः पाशश्च कारणम् । तन्निवृत्ताविति प्रोक्ता पदार्था षट् समासतः ॥ " इत्यादिना प्रकारान्तरं ज्ञानरत्नावल्यादौ प्रसिद्धम् । सर्वं तत एवावगन्तव्य- मिति सर्वं समञ्जसम् ॥ २२ ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे शैवदर्शनं समाप्तम् ॥ ७ ॥ मृगेन्द्रनेभी कहा है आच्छादनात्मक मल स्वतन्त्रताभिमानी, बल, कर्म, माया और चतुर्विध कार्य्यरूप पाशजालको संक्षेपत धर्मशब्दसे कहा है इसके अर्थको ग्रंथकारने स्वयं वर्णन करते हैं आत्माकी ज्ञान क्रियाको प्रकृष्टरूपसे जो आच्छादन करे सा प्रकृति अर्थात स्वाभाविक अशुचि मल है उसका स्वातन्त्र्याभिमानी प्रावृतीश है । कहाभी हे-जिस प्रकार भूसी तण्डुलको आच्छादन करती है जिस प्रकार ताँबेके पात्रको कालिमा आच्छादन करती है तिसी प्रकार एक मल पुरुषोंके अनेक शक्तिका ज्ञान और क्रियाका आच्छादक होता है निरोधशक्तिका नाम बल है यह पाशस- म्बद्ध होकर पुरुषकी तिरोधानकर्त्री होनेसे लक्षणया पाश कहाती है उक्त शक्तियोम में सबा पर अनुग्रह करनेवाली श्रेष्ठ शिवशक्ति ? । धर्ममें सम्वट