सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 237, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( २३० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमनीय-
'विभागो न स्यादिति चेत्तदपि शोभा न बिभर्त्ति गादिव्यक्ति- भेदे प्रमाणाभावेन गत्वादिविषयकल्पनाया प्रमाणाभा- वात् ॥ यथा गत्वमजानत एकमेव भिन्नदेशपरिमाणसंस्थान- व्यक्त्युपधानवशात् भिन्नदेशमिवाल्पमिव महदिव दीर्घमिव वामनमिव प्रथते तथा गव्यक्तिमजानत एकापि व्यञ्जकभेदात् तत्तद्धर्मानुवन्धिनी प्रतिभासते ॥ २५ ॥ यदि शंका करे प्रत्यभिज्ञा गवादिजातिपर है न व्यक्तिपर । व्यक्ति प्रतिपुष्पभिन्न प्रतीत होती हे अन्यथा सोमदत्त पढता हे इत्यादि भेद व्यवहार न होगा यहभी शोभा नहीं देता गकारादि व्यक्तिभेदमें प्रमाण न होनेसे गत्वादि जातिविषयकल्पना निष्प्रमाणक है । जिस प्रकार गत्वको न जाननेवालेको एकही गत्व भिन्नदेश भिन्नव्यक्ति परिमाण संस्थानोपाधिवश भिन्नदेशवत् तथा अणु महत् दीर्घ वामनादिवत् भासता है उसी प्रकार गव्यक्तिके न जाननेवालेकोभी व्यक्ति एक होनेपरभी व्यञ्ज- कभेद होनेसे तत्तद्व्यञ्जकधर्मयुक्त प्रतीत होता है ॥ २५ ॥ एतेन विरुद्धधर्माध्यासात् भेदप्रतिभास इति प्रत्युक्तम् ॥ तत्र किं स्वाभाविको विरुद्धधर्माध्यासो भेदसमधिकत्वेनाभिमत प्रातीतको वा ' । प्रथमे असिद्धि अपरथा स्वाभाविकभेदा- भ्युपगमाद्दशगकारानुदचारयच्चैत्र इति प्रतिपत्ति स्यात् । न तु दशकृत्वो गकार इति । द्वितीये तु न स्वाभाविकभेदसिद्धिः । न हि परोपाधिभेदेन स्वाभाविकमैक्यं विहन्यते । मा भून्नभ- सोऽपि कुम्भाद्युपाधिभेदात् स्वाभाविको भेदस्तत्र व्यावृत- व्यवहारो नादनिदान ॥ तदुक्तमाचार्य्यैः-“प्रयोजनं तु यज्जा- तेस्तद्वर्णादेव लभ्यते । व्यक्तिलभ्य तु नादेभ्य इति गत्वादि- धीर्वृथा ॥ ”इति । या च-“प्रत्यभिज्ञा यदा शब्दे जागर्त्ति निरवग्रहा । अनित्यत्वानुमानानि सैव सर्वाणि बाधते ” ॥२६॥ अतएव भेदप्रतीतिविरुद्धधर्मके अध्याससे होती है ऐसा किसीने कहा सो भी निरस्त हो गया क्या विरुद्धधर्माध्यास स्वाभाविक अभिमत है या प्रातीतिक स्वाभाविकभेद असिद्ध है अन्यथा दश गकारको उच्चारण किया ऐसी प्रतीति होने-